کوردی           عربی

لوقمان حه‌سه‌ن: "كێشه‌ی حیزبه‌كان ته‌نها ده‌سه‌ڵاته‌"‌

30/04/2016

Wednesday‌

ته‌ڤگه‌ر- سلێمانی

له‌ دیمانه‌یه‌كی تایبه‌ت له‌گه‌ڵ ته‌ڤگه‌ر، مامۆستا لوقمان حه‌سه‌ن ئه‌ندامی به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ته‌ڤگه‌ری ئازادی كۆمه‌ڵگای كوردستان باس له‌بارودۆخی هه‌ریم ده‌كات و لای وایه‌ یەکێک لە هۆکارە گرنگ ودیارەکان، دەستوەردانی دەوڵەتانی دراوسێیە بەتایبەتیش تورکیاو ئێران، هه‌روه‌ها ئاماژه‌بۆئه‌وه‌ش ده‌كات كه‌ " کێشەی حزبەکان تەنها دەسەڵاتە، عەقڵیەتی دەسەڵاتداری وەهای کردوە کە پەیوەندی نێوانی حزبەکان بگەیەنێتە ئەوقۆناغە کە تەواوکەرو درێژەی شەڕی ناوخۆیە"

•ته‌ڤگه‌ر: قسەتان چییە لەسەر بارودۆخی ئێستای هەرێمی باشووری كوردستان؟ 

لوقمان حه‌سه‌ن: هەرێمی کوردستان بەشێکی دانەبڕاوە لە عێراق تا ئێستاشی لە گەڵدا بێت لە رووی یاساییەوە، یان روونتر بڵێم لەرووی ئەو دەستورەوە کە گه‌لانی عێراق بەکوردیشەوە دەنگیان پێدا بەڕێژەی لە ٨٠% سەدا هەشتای دانیشتوانی عێراق، دەستور تا ئێستاش لە عێراق بەتاکە گەرەنتی پێکەوەژیانی گەلانی وڵات دادەنرێت و لایەنەسیاسیەکانی هەرێم دوای روخانی رژێمی بەعس بە ویست وئیرادەی خۆیان بێ گەڕانەوە بۆ رای خەڵکی کوردستان دەست وبردیان کرد لە چوونە بەغدا وبنیاد نانەوەی عێراقی نوێ لەسەردەستی ئەمریکیەکان، لەبەر ئەوە هەر گۆڕانکاریەک لەناوچەکە بەگشتی ولەعێراق بەتایبەتی رووبدات هەرێمی کوردستانیش دەگرێتەوە، ئەمەو دەوڵەتانی هەرێمی کاریگەری راستەوخۆیان هەیە لەسەر رەوشی عێراق وهەرێم، یەکێک لە هۆکارە گرنگ ودیارەکان دەستوەردانی دەوڵەتانی دراوسێیە بەتایبەتیش تورکیاو ئێران، لەم دواییانەشدا عەرەبستانی سعودی وقەتەر و چەندین دەوڵه‌تی تر دەست وەردەدەنە کاروباری ناوخۆی هەرێم.

ته‌ڤگه‌ر: به‌ بۆچونی ئێوه‌ لە كوردستان هەندێ‌ كێشە لە نێوان حزبەكان هەیە ئایا تا ناو ماڵی خۆیی ڕێكنەخه‌ن لەبەغدا سەركەتووده‌بن؟ 

لوقمان حه‌سه‌ن: کێشەی حزبەکان تەنها دەسەڵاتە، عەقڵیەتی دەسەڵاتداری وەهای کردوە کە پەیوەندی نێوانی حزبەکان بگەیەنێتە ئەوقۆناغە کە تەواوکەرو درێژەی شەڕی ناوخۆیە بەڵام بەشێوەیەکی تر، گۆڕانکاریەکان لەناوچەکەدا زۆر خێراوکاریگەرن، دەوڵەتانی خاوەن بڕیار وهەژموونی سیاسی پلان وبەرنامەستراتیژیەکانی خۆیان بەپێی بارودۆخەکە دائەڕێژن ودەوڵەتانی هەرێمیش بۆ بەرژەوەندی خۆیان بەکار دێنن، پێچەوانەکەشی راستە، لەبەرانبەردا کورد نەک تەنها رێکخستنی ناوماڵی خۆی لەهەرێم بەڵکو تا خاوەن یەکێتی نەتەوەیی خۆی نەبێت لەگەڵ پارچەکانی تری کوردستاندا هەرچیەکیشی بەدەست هێناوە لەژێر هەڕەشەو مەترسی لەناوچووندایە. لەوسۆنگەیەوە ناکرێت باوەڕ بە هیچ بەڵێن وگفتێکی دەوڵەتانی داگیرکەر بکرێت، جا ئەگەر ساڵانێکی زۆر بەناوی حوکمی زاتی و فیدراڵیزم وئێستاش وەهمی دەوڵەتی کوردی. 

ته‌ڤگه‌ر: جیابونەوەی كورد لەبەغدا بە بێ ناوچە كێشە لەسەرەكان كێشە دروست ناكات؟

لوقمان حه‌سه‌ن: بڕیاری جیابونەوە لەبەغدا، یان لەهەر پایتەختێکی تری دەوڵەتانی داگیرکەری کوردستان بە تەنها کەسێک یان تەنها حزبێک نادرێت، داگیرکردنی کوردستان جیاوازە لە داگیرکردنی هەر نیشتیمانێکی تر. سیاسەت هونەری مومکیناتە، لەمێژوی پاش شەڕی چاڵدێرانەوە کە بەفەرمی کوردستان دابەشی دو ئیمراتۆریەتی فارسی وتورکی کراوە، تا ئێستای لەگەڵدا بێت کە لە١٠٠ساڵی ڕابردودا لەئەنجامی پێکهێنانی دەوڵەت نەتەوەکانی ناوچەکە لەسەر دەستی ماندێتی ئینگلیزی لە عێراق و ماندێتی فەرەنسی لە سوریا، دوو دەوڵەتی تریان دروست کردو داگیرکەرانی کوردستانیان کرد بەچوار، سەرەتا دەبێت وا خەمڵاندن بۆ پرسەکە بکەین، ئایا کورد دەتوانێت یەک بگرێت و دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی ڕاگەیەنێت؟ لەبەرانبەر دوو ئیمپراتۆریەتی دێرین ودوو دەوڵەت نەتەوەی نوێدا؟ یان لەهەر یەکێک لەودەوڵەتانە لەگەڵ گەلانی تردا خەباتی دیموکراتی بکات تا مافەکانی خۆی فەراهەم بکات؟ هەڵبەت ئەزموونی بزوتنەوە چەکداریەکان لە سەدساڵی رابردوو و بگرە پێشتریش ئەوراستیەیان سەلماند کە جگەلە ماڵ وێرانی وجینۆسایدی کوردان هیچی تریان لێ سەوز نەبوو، تەنها بەهۆی وابەستەیی سەرکردە کلاسیکیەکان ولاسایی کردنەوەی گەلانی دی و نەبوونی ستراتیژێکی نەتەوەیی روون وئاشکرا، جگە لە دەستێوەردانی بەردەوامی دەوڵەتان لەسیاسەتی ناوخۆی کوردان وپەرتەوازەکردنی هێز وتواناکانی کورد لەشەڕەناوخۆییەکانداکە لەهەندێک قۆناغی مێژووییدا دوژمنان سەپاندویانە بەسەر گەلدا لەڕێی بەناو سەرکردەوسەرۆکە کوردەکانەوە.

لەلایەکی ترەوە جیابونەوە زەمینەسازی وگەرەنتیکردنی دەوێت، حزبەدەسەڵاتدارەکانی باشووری کوردستان تا ئێستاش لەسەرقائیمقام ومودیرناحیەو تەنانەت مودیری مەکتەبێک رێک ناکەون لەوناوچەڕزگارکراوانەدا، جا بۆ ئەو گەلانەی تر کە هاونیشتیمانی کوردستانین و لەنەتەوەی عەرەب وتورکمانن، کارێکی وەهایان نەکردوە تا ئەوانیش ببنە هێز وپشت وپەنا بۆ کوردان، لەسایەی سیاسەتی چەوتی دەسەڵاتدارانی باشوور تاسەرئێسقان دژایەتی کورد دەکەن، بۆ نمونە لەکاتی هاتنی داعشدا زۆربەیان چوونە پاڵ داعش لەدژی ئێمە وهەرچیان لەدەست هات کردیان تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت. هەمو ناوچە بەناو (کێشە لەسەرەکان) تەنها هێزێکی تر بوونی نیە لەپێکهاتەجیاوازەکانی تر کە دەبوایە باشترین نمونەی پێکەوەژیانمان پێشکەش بکردایە بە کردەوە نەک تەنها بەقسە و نوسراوی مانشێتی کەناڵەکانی ڕاگەیاندن. یان لە خورماتوو، دەبوایە تورکمانەکان یان عەرەبەکان لەژێر ناوی هێزەکانی حشدی بەناوشعبی داکۆکی سەرسەختانەیان لەبرا کوردەکانیان بکردایە کەهەزاران ساڵە پێکەوە دەژین لەوناوچانە، بەڵام ئەوەتا تورکیا، ئێران، عیراق، سوریا و هەرچی دەوڵەتان هەیە بەکاریان دێنن دژی ئێمە، راستە بەشێکی گرنگی هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ عەقڵیەتی دەسەڵاتداری وبەرژەوەندیەکانی ئەو دەوڵەتانە، بەڵام بەشێکی تری هۆکارەکان سیاسەتە چەوتە پاوانخوازیەکەی حزبەکانی دەسەڵاتە لەباشوور.

ته‌ڤگه‌ر: لاتان وایە هاتنی داعش وەك بیانویەك بەكاربهێنرێت لە لایەن هەندێ لایەنی سیاسی؟

لوقمان حه‌سه‌ن: خۆپیشاندانەکانی ١٧ی شوباتی ٢٠١١ و رۆژانی دوایی، سەلمێنەری ئەو راستیەن کە پێش هاتنی داعش هەرێمی کوردستان بەدەست قەیران وکێشەوئاڵۆزی وگەندەڵی وچەندین دیاردەی دزی وبەهەدەردانی سامانی نیشتیمانی ونەبوونی دادپەروەری وناعەدالەتیەوە دەیناڵاند، لەسایەی دەسەڵاتی خۆسەپێنی کوردیدا لەژێرناوی شەرعیەتی شۆڕشگێڕی و شەرعیەتی هەڵبژاردندا ئێش وئازارەکانی کۆمەڵگه‌ گەیشتبوونە سەرئێسقان، خەڵک بە دوای تەنها تولەڕێیەکی رزگاربووندا دەگەڕا، بەڵام هەرزوو لایەنە سیاسیە بەناو ئۆپۆزسیۆنەکان سوارشەپۆلی نارەزایەتی خەڵک بوون تا چوونە دەسەڵات بەفەرمی وبەشداربوون لەو ئیدارە ومۆدێلە عەنتیەکەیەی باشوور کە بارێکی قورسە و وابەسەرشانی کۆمەڵگه‌وە، هەرچەند ژێربەژێر ڕێک کەوتوون لە خافڵاندنی کۆمەڵگه‌و کات بەسەربردن بۆدرێژەدان بەتەمەنی دەسەڵاتدارێتیان، بەڵام لە هاتنە ئارای هەر هەلێکی گونجاو کۆمەڵگه‌ دێتەوە مەیدان وحیسابی خۆی لەو دەسەڵاتە دەخوازێت کە هەناسەیەکی نەهێشتۆتەوە بۆژیان و ئازادی.
هاتنی داعش نەک هەر بیانوە، بەڵکو بۆتە مایەی درێژەدان بەتەمەنی دەسەڵات لەسەر خوێنی رۆڵەکانی گەلی هەژار وبەش مەینەت، دەنا ئیسرائیل بەنمونە وەرگرین بەدرێژایی ٦٨ساڵی تەمەنی دەوڵەتداری، زیاتر لە ٣٠٠ ملیۆن عەرەب و یەک ملیارونیو موسڵمان، دژی هەبونی ئەو دەوڵەتۆکەیەن، کەچی بۆ مانگێکیش هەڵبژاردن دواناکەوێت وشەڕی ناوخۆشیان هەڵنەگیرساند، هیچ کام لە حزبەکانیشیان نەبوون بە دکتاتۆر وسەرۆکێکیشیان نەکرد بەسەرۆکی هەتا مردن بەبیانوی مەترسی دەرەکی وهەڕەشەی دوژمنانیان. یەک هاوڵاتی ئیسرائیلی نابینرێت داوای پەناهەندەیی لە وڵاتێکی عەرەبی یان ئیسلامی کردبێت، سەرۆکی حزبێکی ئیسرائیلی نیە هاوپەیمانی لەگەڵ دەوڵەتێکی عەرەبی کردبێت لەدژی حزبە نەیار ودژبەرەکەی، یان سوپای داگیرکەرانی هێنابێتە سەر خاکەکەی لەدژی حزبێکی تری جولەکە، یان ئابلوقەی ئابوری خرابێتە سەر شارێکی ئیسرائیل لەلایەن حزبێکی دەسەڵاتدارەوە لەدژی نەیارەکانی، یان....تاد.


ته‌ڤگه‌ر: بۆچوونتان لەبارەی گۆڕانكاریەكانی ئەم دوایەی عێراق و مافەكانی كورد چییە؟

لوقمان حه‌سه‌ن: گۆڕانکاری ریشەیی ناکرێت لەعێراقدا، تەنها ناوەکان ودەم وچاوەکان گۆڕانیان بەسەردا دێت، شیعە بن یان سوننە، جیاوازیەکی گەورەوگرنگیان نیە، لە دید وبۆچوونی دەستەوتاقمی دەسەڵاتدا تەنها خەمێک کە هەوڵی بۆ ئەدەن مانەوەیانە لەدەسەڵات، سوننەکان بەئاگر وئاسن بەرانبەر کورد وەستانەوە لەسەدەی رابردوودا، ئێستا شیعەکان بە سیاسەتی نەرم وخەڵەتاندن کات دەبەنە سەر و تەنانەت بڕگەکانی دەستوریش جێبەجێ ناکەن، لەوانە مادەی ١٤٠ کە هەرچەندە ئێستا لەسەر ئەرزی واقیع زۆربەی خاک گەڕاوەتەوە سەر کوردستان، بەڵام لە دەستوردا وبەپێی یاسای عێراقی تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت دانی پێدا نانێن، پێچەوانەکەی راستە ولەهەوڵی گەڕانەوەی تەواوی ناوچەکاندان ئەگەر بۆیان بکرێت، سەبارەت بەمافی کورد، تەنها بە خەبات وتێکۆشان مافەکان دابین دەکرێن ودەستێندرێن، لەئێستادا کورد بۆتە ژمارەیەکی گرنگ لەهاوکێشە سیاسیەکاندا بۆ یەکەم جارە گەمەکەرێکی شەق وەشێنە و خاوەن هێزی خۆیەتی، لە باشوور لەباکوور لە رۆژاوا، کورد تا ئاستێکی باش بەرەو پێش هەنگاوی ناوەو سەرنجی جیهان و بەتایبەتی ناوەندەکانی بڕیاری بەلای خۆیدا راکیشاوە، لەبەر ئەوە تەنها بەیەکێتی نەتەوەیی وهاوخەباتی دیموکراتی لەگەڵ گەلانی ناوچەکە دەتوانێت گەرەنتی سەرکەوتنەکانی بکات. من گەشبینم بەداهاتوی ناوچەکە وکورد دەبێتە خاوەن مۆدێلێکی نوێ لە سیاسەت بۆ کۆتایی هێنان بە دەسەڵاتداری خێڵەکی و میللیگەرایی سەرەتایی وئایینگەرایی و سیستمی دەوڵه‌ت نەتەوە، بەڵکو مۆدێلی مۆدێرنەتەی دیموکراتی گەلان پێشکەش بە ناوچەکەو تەواوی جیهان دەکات، ئەزموونی رۆژاوای وڵات گەواهی ئەو راستیەن. 


چه‌ند هه‌واڵكی تر

‌كەجەكە: چالاکییەکانمان لە ناو تورکیادا چڕ دەکەینەوە...

‌زه‌هرا یوسف: ژنانی ئێزیدی بوونه‌ته‌ نمونه‌ بۆ ژنانی ئێراق و كوردستان...

‌محه‌مه‌د عه‌بدوڵا: ئه‌وانه‌ی پڕوپاگه‌نده‌ی ریفڕاندۆم ده‌كه‌ن بۆخۆیان ن...

‌بایك:گەنجانی باشور بەبەشداربوونیان بۆناو پەكەكە وەڵامی كۆمەڵكوژی هەولێ...

‌هاوڕێ جەبار:ئەنفال بۆ سڕینەوەی ناسنامەی گەلی کورد بوو...

‌حه‌سه‌ن جودی: ئه‌وه‌ی له‌شه‌نگال ده‌گوزه‌رێ كورتكراوه‌ی شه‌ڕێكی جیهانی...

‌سنور کەریم: باشوور لەژێر هەیمەنەی وڵاتانی دەرەکی و ئیقلیمیدا بەڕێوە ...

‌محه‌مه‌د عه‌بدوڵڵا؛ له‌ئێستادا هاوپه‌یمانییه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مای ی...

‌"AKP لە باكور و PDK لەباشوور دژایەتی بەرژەوەندییەكانی گەلی كورد دەكەن ...

‌شیلان شاکر: کێشه‌ ئه‌قڵیه‌تێکه‌ باوه‌ڕی به‌وه‌ نیه‌ که‌ ده‌سه‌ڵات‌ ته‌...

‌عەدنان کەریم: گەریلا، شەڕڤان و پێشمەرگە چاو و رۆحی منن...

‌عه‌لى هه‌ڵۆ : ده‌بێت په‌رله‌مان کاربکات له‌سه‌ر ده‌رخستنى ناوى PKK له‌...

12
په‌ڕه‌یله‌ 2
ژماره‌ی بابه‌ت

كه‌ش و هه‌وا

فەیسبووك