کوردی           عربی

حه‌سه‌ن جودی: ئه‌وه‌ی له‌شه‌نگال ده‌گوزه‌رێ كورتكراوه‌ی شه‌ڕێكی جیهانییه‌

13/03/2017

Wednesday‌

سازدانی: ئاسود ئیبراهیم 

حه‌سه‌ن جودی، نووسه‌ر و رۆژنامه‌وان، له‌چاوپێكه‌وتنێكیدا له‌گه‌ڵ ماڵپه‌ڕی ته‌ڤگه‌ری ئازادی باس له‌روداوه‌كانی ئه‌م دواییه‌ی شه‌نگال و هێرشی چه‌كدارانی پارتی و هاوكارانی بۆسه‌ر خانه‌سۆرو ده‌ستنیشانی ده‌كات ئه‌م ئه‌م شه‌ڕه‌ كورتكراوه‌ی شه‌ڕێكی جیهانیه‌ و هه‌روه‌ها باس له‌سه‌رچاوه‌ی هێرشه‌كان و ململانێی سیسته‌مه‌ جیهانیه‌كان له‌رۆژهه‌ڵاتی ناویندا ده‌كا و جه‌ختیش له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ سێ به‌ره‌، كه‌ هێز و سیسته‌مه‌ قه‌واره‌ پارێزه‌كان، سه‌رمایه‌ی جیهانی و هێڵی ئازادی گه‌لان له‌نێو هه‌وڵدان و تێكۆشاندان.  
 

"ئەو هێرشەی سێی ئابی 2014 كرایە سەر شەنگال هەمان هێرش بوو كە سێی ئاداردا كرایە سەر شەنگال هەمان ئامانجی هەیە، بەڵام بەدەمامكی جیاواز"


ئه‌وه‌ی له‌شه‌نگال ده‌گوزه‌رێ چییه‌؟

  مسۆگەر هەڵەیە ئەگەر ئەو شەڕەی كە لە شەنگال درووست بوە وەكو شەڕی نێوان دوولایەن ببینێت. هەڵەشە وەكو شەڕێكی تەنیا عەسكەری ببینرێت. ئەو شەڕەی لە شەنگال دەگوزەرێ كورتكراوەی شەڕێكی جیهانیە و ناوەندەكەی رۆژهەڵاتی ناوینە، ناوەندی رۆژهەڵاتی ناوینیش میزۆپۆتامیایە، ناوەندی میزۆپۆتامیاش كە ئێراق و كوردستانە، شەنگالیش ناوەندەكەیەتی، بۆیە ناوەندی ئەو شەڕە جیهانیە شەنگال و موسڵە، كە شەڕی تیادا دەكرێـت، دەتوانرێت بوترێت شەڕێكی جیهانییە، دەتوانرێت بەوجۆرەش بەناو بكرێت ناوەندی ئەو شەڕە جیهانیە شەنگال و موسڵە.
  لەڕاستیدا ئەو شەڕەی لەشەنگال روودەدات بەهەمان شێوە لەموسڵیش روودات و شەڕەكە پوختەی شەڕێكی جیهانیە، ئیتر دەتوانرێ ناوی لێبنرێ شەڕی جیهانی سێیەم، یان ناویشی لێنەنرێ. بەڵام راستینەی شەڕەكە ئەمەیە.چەند ساڵێك پێش ئێستا رێبەر ئاپۆ ئەم شەڕەی ناو نابوو شەڕی جیهانی سێیەم. بەحەقەت ئەوەی كە ئێستا روودەدات شەڕێكی جیهانیە، ئەوانەی كە لەم شەڕەدا بەشداربوونە یان تیایدان رەهەندێكی جیهانیان هەیە یان لەسەنگەربەندییەكی جیهانیدان. دەتوانین بەكورتی ئەوەندە بڵێین: بۆ فراوان شیكردنەوەی ئەم بابەتە، ئەوەی لە موسڵ، شەنگال، گشتی رۆژئاوا و بەتایبەتی منبج و دەوروبەری و رەقا روودەدات هەموویان یەك شەڕن، رەنگە بوترێت لەرووی جوگرافیەوە لەیەكدی دوورن بەڵام ئەو هێرشەی دەكرێتە سەر منبج و عەفرین، هەمان ئەو هێرشەیە كە دەكرێتە خانەسۆر، هێرشەكان سەرچاوەیان یەكن. بۆیە دەبێت واببینرێت، هەڵەیە واتێبگەین سێی مانگ شەڕێكی چەند كاتژمێری روویدا و تەواو بوو، مسۆگەر بەو جۆرە نیە. هەڵەشە پێمان وابێت ئەو شەڕە تەواو بووە، ئەو شەڕە یان ئەو تەرەفانەی لەم شەڕەدا بەشدارن تێك نەشكاون، ئێستا شەڕەكە وەستاوە بەڵام لەبنەڕەتدا بەشێوەیەكی تر ئەم شەڕە بەردەوامە. ئێستا كەمن قسە دەكەم لەسنوری حەفتانین باس لەئۆپەراسیۆنێكی گەورەی ئارتەشی داگیركەری تورك دەكرێت، ئەمەش بەهەمان شێوە بەشێكە لەو شەڕەی كە روودەدات.

"لەبنەڕەتدا چه‌ند هۆكارهه‌یه‌ یەكەم بۆ دەستبەسەرداگرتنی سەرچاوەكانی غاز و پەترۆڵی ناوچەكەیە، دوهەم بۆگەرمكردنی بازاڕی چەك، سێیەمیش دەستبەسەراگرتنی پارەی رژێمەكان كە لەبانكەكانی ئەو دەوڵەتانەدا هەیە"

  دەتوانین وەها بڵیین جەمسەرەكانی ئەم جەنگە جیهانیە كێن؟ جەمسەری یەكەم ئەو جەمسەرەیە كە مرۆڤ دەتوانێ بڵێ دەوڵەت و هێزە قەوارە پارێزەكانی رۆژهەڵاتی ناوین و بەتایبەتی داگیركەرانی كوردستان (توركیا، سوریا، ئێران، ئێراق) دەگرێتەوە. هەروەها هەموو ئەوهێزانەی كە ئەم دەوڵەتانە لەپشتیانەوەن. واتا ئەو هێزانەی كە هاوسەنگەری ئەم هێزانەن، ئەو هێزانەی هاوسەنگەری توركیان و توركیا لەپشتیانە، یان هاوسەنگەری ئێرانن هەموویان هەر جەمسەرێكن. هەر چەندە ئەم هێزانە لەناو خۆیاندا لەسەر بنەمای شیعە و سونە و لەسەر بنەمای كۆمەڵێك جەمسەربەندی دژ بەیەكیش بن، بەڵام لەبنەڕەتدا هەموویان یەكن. چۆن یەكن؟ چونكە سیستەم و رژێمی قەوارە پارێزن، هەروەها ئەو هێزانەشی سەر بەم قەوارەن سەربەتوركیان سەربەسوریان، سەر بەسعودیەن، سەربەئێرانن سەر بەرژێمە قەوارە پارێزەكانی ترن، لەم جەمسەردان. لەم جەمسەرەدا تەنها دەوڵەتەكان نین. ئەو هێزانەشی سەربەم رژێمانەن لەهەمان جەمسەردان.
  هەڵبەتە ئەوەی كە ئێستا هێرشی كرد بۆسەر شەنگال ئەم جەمسەرەیە، لەئابی 2014 هێرشیان كردە سەر موسڵ و شەنگال، خەڵكێكی زۆریان شەهید كرد، كۆیلەكرد و فرۆشتیان، هەمان ئەو هێرشەی سێی ئابی 2014 كرایە سەر شەنگال هەمان هێرش بوو كە سێی ئاداردا كرایە سەر شەنگال هەمان ئامانجی هەیە، بەڵام بەدەمامكی جیاواز. ئەمە تەرەفێكی ئەم شەڕەیە، ئێستا چەتەكانی داعش دەیانەوێ لەموسڵ بەرگری بكەن و بمێننەوە و رووبەروی هێزەكانی تر دەبنەوە، بۆیە ئەوەی هێرشی كردە سەر شەنگال، موسڵ، ئەوانەشی لەمنبج هێرش دەكەن هەمان هێزن كە دەیانەوێ بمێننەوەو هەمان هێزن كە لەموسڵ هەن. یانی ئەو هێزەی لەموسڵ و رەقە هەیە هەمان ئەوهێزەن كە ئەمڕۆ هێرش دەكەنە سەر شەنگال، مەنبەج و رۆژئاوا گرێدراوی یەكترین.

"بۆ ئەوەی بازاڕی چەك گەرم بێت دەبێت شەڕ گەرم بێت، بۆ ئەوەی شەڕ گەرم بێت دەبێت ناكۆكی دروستبكرێت"

  جەمسەری دوەمیش ئەو هێزانەی سەرمایەی جیهانین كە دەیانەوێ بەسودوەرگرتن لە دۆخی رۆژهەڵاتی ناوین و میزۆپۆتامیا جێ پێی خۆیان قایم بكەن، هەروەها دەیانەوێ ئەو سیستەم و رژێمە قەوارە پارێزانەی لەرۆژهەڵاتی ناویندا هەن هەڵی بوەشێننەوەو بەگوێرەی خۆیان سیستەمێك دروست بكەن. راستی ئەو سیستەمەی دەیانەوێ دروستی بكەن، یان ستوندی ئەو سیستەمەی دەیانەوێ لەرۆژهەلاتی ناویندا دروستی بكەن، یان شێوەو فۆرمیلاسیۆنی كەدەیانەوێ دروستی بكەن، یەكەم لەسەر بنەمای دابەشكردنە و دوەمیش لەسەر بنەمایی بەشكردنە و واتا دابەشكردن و بەشبەشكردن(تقسیم و تقاسم) واتا رۆژهەڵاتی ناوین سەرلەنوێ پارچە پارچەی بكەنەوە و لەنێوان خۆیاندا بەشی بكەنەوە. وامەزەندە دەكەم بۆدابەشكردنەكەی هاوشێوەی سایكس بیكۆ، جۆرێك رێكەوتن هەبێ, گەر رێككەوتنیش نەبێت جۆرێك لەیەك تێگەیشتن لەهێڵی گشتیدا هەم لەپراتیكیدا لەنێوان هێزەكانی ئەم جەمسەرەدا هەیە. سەبارەت بەم خاڵە دەمەوێ ئەوە روونبكەمەوە كەئەم هێزانەی سەرمایەی جیهانی كە سەر بەجەمسەربەندی دوەمن لەرۆژهەڵاتی ناوین لەم شەڕە جیهانیەدا، هەموو ئەو رژێمانەی لە رۆژهەڵاتی ناویندا هەیە ئامانجی ئەم هێزانەن، ئەگەر دوێنێ لەئەفغانستان و ئێراقەوە دەستیان پێكرد و ئەمڕۆ سوریا و هەندێ جێگای تر بەڵام لەهەمان كاتدا ئێران، سعودیە و وڵاتانی دیكەی كەنداویش و توركیاش لەئامانجی ئەم هێزانەدا هەیە، ئەگەر ئەمڕۆ كامەیان بەئامانج بگیرێ و پێشبكەوێ فەرق ناكات بۆیان، ئەمەش كۆمەڵێك هۆكاری هەیە.

بۆچی رۆژهەڵاتی ناوین دەكەنە ناوەندی ئەم شەڕە؟

  یەكەم: چونكە رۆژهەڵاتی ناوین ناوەندی زۆرترین سەرچاوەی وزەی پەترۆڵی دوونیایە، كاتێك ئەم دەوڵەمەندیە ئەوە دەهێنێت بۆهێزە جیهانیەكان تا شەڕی خۆیان بهێننە رۆهەڵاتی ناوین و شەڕ بەرپا بكەن، ئەمە خاڵێك، خاڵی دووهەم ئەمڕۆ بەو شەڕەی كەهەیە رۆژهەڵاتی ناوین بۆتە گەورەترین بازاڕی فرۆشتنی چەك و تەقەمەنی هیچ جوگرافیایەكی دوونیا بەقەد جوگرافیای رۆژهەڵاتی ناوین شەڕی تیادا نیە و چەك بەكارناهێنرێت، بۆدەوڵەتە جیهانیەكان گەرمترین بازاڕی فرۆشتنی چەكە. بۆنمونە ئەمریكا ژمارەیەكی زۆر چەكی بە ئێراق فرۆشت بەڵام ئێستا لەدەستی كێدایە لەدەستی داعش و هاوشێوەیەكانی دایە، بۆیە ئێراق دیسان مەجبورە چەك بكرێتەوە. واتا ئامانجێكی ئەم شەڕە گەرمكردنی بازاڕی چەكە. لە راپەڕینەكانی تونسەوە تا ئێستا زۆرترین چەك لەلایەن دەوڵەتانی دوونیاوە فرۆشراوە بەرژێمەكانی رۆژهەڵاتی ناوین، ئەمریكا روسیا و وڵاتانی ئەوروپا زۆرترین بڕی چەكیان بەرژێمەكانی رۆژهەڵاتی ناوین فرۆشتوە، تەبعەن بۆ ئەوەی بازاڕی چەك گەرم بێت دەبێت شەڕ گەرم بێت، بۆ ئەوەی شەڕ گەرم بێت دەبێت ناكۆكی دروستبكرێت، بۆئەوەی ناكۆكیەكان بەردەوام بێت ئەو جیاوازیانەی كە لەرۆژهەڵاتی ناویندا هەیە زەقدەكرێنەوە و دەكرێنە خاڵی ناكۆكی. بۆخۆتان دەزانن رۆژهەڵاتی ناوین بەفرەكەلتور، دین و نەتەوەییەكەی دەوڵەمەندە، سیستەمی سەرمایەی جیهانی و هێزە ستەمكارەكانی ناوچەكە لەسەر بنەمای سیاسەتی پەرتكەو زاڵبە، كەروێشك راكە و تانجی بگرە، ئەم جیاوازی و فرە كەلتوری و دینی و نەتەوەییە دەقۆزنەوەو بەرامبەر بەیەكتریدا بەكاریان دەهێنن واتا ئەم دەوڵەمەندیە دەقۆزنەوە بۆ گەرمكردنی بازاڕی چەك بەكار دەهێنرێت ئەمە هۆكاری دوەمە.

  سێیەم: رۆژهەڵاتی ناوین یان دەسەڵاتدارەكانی رۆژهەڵاتی ناوین پارەیەكی گەلێك گەلێك زۆریان لەبانكەكانی ئەمریكا، ئەوروپا، روسیا و سەرتاسەری جیهاندا شاردوەتەوە كەلەسەر حسابی بانكی دەسەڵاتدارەكانن، تەبعەن ئەم پارە گەلێك زۆرە، لەم ماوەیەدا لیستیك لەپارەی دەسەڵاتدار و رژێمەكانی رۆژهەڵاتی ناوین بڵاوكرایەوە لەبانكەكانی، سویسرا، روسیا، ئەمریكا و ئەوروپادا هەیە، ئێستە رژێمەكان ناتوانن پارەكان راكێشن ئەمەش لەبەر دوو هۆكار، یەكەم: شوێنێكی تەئمینتر نیە تیایدا دابنێن، دوهەمیش ئەو بانكانەی ئەم پارانەی تیادایە بۆیان ناگێڕێنەوە، چونكە ئەو بانكانە یان سەربەدەوڵەتەكانن، یان سەر بەسەرمایەدار و كۆمپانیا گەورەكانن، دەستیان بەسەردا گرتوون، واتا دەتوانن زۆر بەئاسانی پارەكان بلۆك بكرێن و دەستیان بەسەردا بگیرێت، هەروەكو چۆن ئەو رژێمانەی وەكو تونس، یەمەن، میسر، و لیبیا و گەلێك وڵاتی دیكە كە قەرزێكی زۆریان دابوو بە فەرەنسا و ئەمریكا گەلێك وڵاتی دیكە، كە رووخان قەرزەكانیان نەمان پارەكان بلۆك كران. بۆنمونە ئێراق و ئەفغانستان، ئەم پارانە نەمان ون بوون باسی هەندێكی دەكرێـت بەڵام زۆربەی ون بوون. واتا هۆكاری سێیەمی هاتنی ئەوهێزانە هێنانی دیموكراتی و سەقامگیركردنی ئاشتی و مافی مرۆڤ نیە وەكو خۆیان باسی لێوەدەكەن، بەو جۆرە نیە. لەبنەڕەتدا سێ هۆكارهه‌یه‌ یەكەم بۆ دەستبەسەرداگرتنی سەرچاوەكانی غاز و پەترۆڵی ناوچەكەیە، دوهەم بۆگەرمكردنی بازاڕی چەك، سێیەمیش دەستبەسەراگرتنی پارەی رژێمەكان كە لەبانكەكانی ئەو دەوڵەتانەدا هەیە.

"هەر دەوڵەتێكیش بیەوێ لەدونیادا زاڵ بێت دەبێت لەرۆژهەڵاتی ناویندا زاڵ بێت، وە ئەگەر هەر هێزێكیش بیەوێ لەرۆژهەڵاتی ناویندا زاڵ بێت دەبێت بەسەر میزۆپۆتامیادا زاڵ بێت"

  هۆكاری چوارەمی ئەم شەڕە كەلتورە، ئەگەر هەردەوڵەتێكی دوونیا پێگەی لەرۆژهەڵاتی ناویندا نەبێت ناتوانێت لەوڵاتەكەی خۆیدا ئیستقرار درووست بكات، هەر دەوڵەتێكیش بیەوێ لەدونیادا زاڵ بێت دەبێت لەرۆژهەڵاتی ناویندا زاڵ بێت، وە ئەگەر هەر هێزێكیش بیەوێ لەرۆژهەڵاتی ناویندا زاڵ بێت دەبێت بەسەر میزۆپۆتامیادا زاڵ بێت، واتا وڵاتی نێوان دوو روباردا زاڵ بێت كە دەكاتە كەنارەكانی نێوان هەردوو رووباری دیجلە و فرات، كەكوردستان، سوریا، توركیا و ئێراق و ئەو ناوچانەیە. وەكو دەبینن كە ئێستا جەنگەكە لەناو جەرگەی رۆژهەڵاتی ناویندایە، كەلە سوریا لەمنبج رەقا و ئەو ناوچانە، لەئێراقیش لە شەنگال و موسڵ بەردەوامە، تەبعەن ئەمە جەمسەری دووەمی شەرەكەیە، جەمسەری دوەم واتا سەرمایەی جیهانی، دەوڵەتانی زلهێزی جیهان، لەدەوڵەت زیاتر وەكو كۆمپانیای بێناسنامەن، یان وەكو كۆمپانیای فرە ناسنامە خۆیان نیشان دەدەن، بەڵام لەبنەڕەتدا كۆمەڵێك كۆمپانیان.
  جەمسەر‌ی سێیەمی ئەو جەنگە جیهانییە، بزوتنەوە ئازادییخوازەكانی گەلانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاستن، ئەم بزوتنەوە ئازادییخوازانە بەگەلێك شێوە دەردەكەونە پێش، ئەم بزوتنەوانە لەبنەڕەتدا هەم لە سیستمە داگیركارییەكان ناڕازین و دژی سیستمە داگیركارییەكانن، هەم دژی ئەو پاوانخوازیی و قورغكارییەن كە سیستمی سەرمایەی جیهانی دەیانەوێت لە داهاتوودا بۆ رۆژهەڵاتی ناوین بیكەن؛ لەبەر ئەوە تەرەفێكی جەنگەكە بزوتنەوە ئازادییخوازەكانی گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستن، ئەم بزوتنەوەیە مرۆڤ دەتوانێت بڵێت بزوتنەوەیەكی زۆر زۆر بەر فراوانە، گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە گشتیی لەم دۆخەی ئێستا زۆر نارازین. هەڵبەتە مرۆڤ دەتوانێت، ئەم خاڵانە رەخنە بكات: شێوازی كاركردنیان وئسلوبیان، ئەو بزوتنەوانەی گەلان لەگەلێك شوێندا بۆ نموونە: میسر‌، تونس، باشووری سوریا و هەروەها لە عێراق و گەلێك شوێنی دیكە نەیانتوانییوە خۆیان بەرێكخستن بكەن و ببنە خاوەن سیستمێكی ئەڵتەرناتیف و ببنە خاوەن رێكخستنێكی بەهێز و بەرگری لەخۆیان بكەن، واتە پەرشوبڵاوە و بەشێوەیەكی پەرشوبڵاو هەیە. لە نێو ئەو بزوتنەوەیە ئازادییخوازنەی گەلان دا، كورد توانیوێتی ببێتە پێشەنگی ئەو بزوتنەوە ئازادییخوازانەی گەلان، بۆیە ئێستا رێكخستوترین هێز، یاخود بزوتنەوە لە نێو گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا‌، بزوتنەوەی ئازادیخوازیی گەلی كوردستانە كە توانیوێتی ببێتە تەرەفێكی سەربەخۆ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، یان بڵێین توانیوێتی هێڵی سێیەم بۆ خۆی دەستنیشان بكات، ئەو هێڵەش لاواز نییە،‌ بەڵكو هێڵێكی زۆر زۆر بە هێزە! هەموو جەمسەرەكانی دیكە لە هەوڵی ئەوەدان كە لەگەڵ ئەم جەمسەرە، جەمسەری ئازادییخوازان یان جەمسەری ئازادیی گەلان، هەم لەلایەك دەیانەوێت خۆیانی لێ نزیك بكەنەوە، هەمیش دەیانەوێت مارجیناڵی بكەن و ئیحتیوای بكەن، هەر دوو حاڵەت هەیە، هەر دوو حاڵەت بەڕێوەدەچێت، واتە سیستمی قەوارەپارێزەكان هەوڵدەدەن جەمسەری ئازادییخوازان لاوازبكەن و هەمیش جەمسەری سەرمایەی جیهانی دەوڵەتان هەوڵدەدەن خۆیان نزیكبەنەوە و هەم ئیحتیواشی بكەن و بیانخە‌نە ژێرگاریگەری خۆیانەوە. هەڵبەتە ئەمە هەوڵدانێكە و هەوڵدەدەن كە ئەمە بكەن

  ئێستا ئەگەر لەو تابلۆیەی كە باسمان كرد سەیر بكەین:- ئەوەیە كە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سێ تەرەف، سێ جەمسەر، سێ هێڵی گەورەی ئەساسی لە نێو جەنگەكەدان، یەك:‌ جەمسەری سیستمە قەوارە پارێزەكانن، واتە رژێمە قەوارە پارێزەكان و هێزەكانی سەر بەو رژێمانە، ئەو هێزانەن‌ كە هاوكار و نۆكەر و پشتیوان و بە كرێگیراوی ئەو هێزانەن، جەمسەری دووەم: سیستمی سەرمایەی جیهانییە واتە دەوڵەتانی زلهێزی دەرەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست كە هەوڵدەدەن رۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەر لەنوێ دابەشبكەنەوە و سەر لەنوێ پارچە بكەنەوە، جەمسەری سێیەم: جەمسەری گەلانی ئازادییخوازە كە گەلانی ناوچەكە، گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە پێشەنگایەتی گەلی كوردستان‌ و بە ئەلتەرناتیفی كۆنفیدراڵی دیموكراتی، لە تێكۆشانێكی گەورەدایە و مرۆڤ بە روونی ئەمە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا دەیبنێت. 

دۆخی ئەم سێ هێزە چۆنە؟

  دۆخی ئەم سێ جەمسەرە: جەمسەری یەكەم، واتە جەمسەری قەوارەپاریزەكان لە هەڵوشاندنەوەو پەرشوبڵاویی و پارچەبوون و تیاچون دایە! جەمسەری دووەم، جەمسەری سیستمی سەرمایەی جیهانییە، بە هۆی ئەوەی كە پرۆژەكانی ئەوان هیچ لە بەرژەوەندی گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا نییە وهەروەها لە ناوخۆیشاندا دژی یەكترن، ئەو شەریكانەو ئەو دەوڵەتانە، بۆیە نەیان توانیوە پرۆژەكانی خۆیان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بگەیەنە ئاستێكی سەركەوتوو، ئێستاش لەشەڕێكی سەختدان! كۆسپی زۆر گەورەیان لەبەردەمدایە! لە ساڵانی رابردودا، پێس ئەو دۆخە نوێیە، واتە پێش ساڵی 2010، بۆ نموونە: ئەمریكا هەم لە ئەفخانستان و هەم لەعێراق نەیتوانیوە پرۆژەكانی خۆی جێبەجێبكات، توشی فەشەلی گەورە هات! هەروەها لە دۆخی ئێستا دا ئەم دەوڵەتە زلهێزانەی دونیا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هێشتا نەیانتوانییوە پێگەیەكی بەهێز بۆ خۆیان دروست بكەن، بەڵام جەمسەری سێیەم، كە جەمسەری بزوتنەوەی ئازادییخوازی گەلانە بە پێشەنگایەتی گەلی كورد و تەڤگەری ئازادی پەكەكە بەهێزترین هێزی نێو ئەو بزوتنەوەیەیە، جەمسەرێكە تادێت پتەوتر دەبێت، پێشكەوتووتر دەبێت و بەهێزتر دەبێت، سەنگەری زیاتر بەدەستدێنێت، زیاتر خۆی قایمدەكات و زیاتر دەتوانێت بڕوا ومتمانەی گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەدەست بێنێت، ئەمە خاڵێكی زۆر گرینگە، بۆیە مرۆڤ دەتوانێت وەها نیشانی بدات.

"بزوتنەوەی ئازادیخوازیی گەلی كوردستانە كە توانیوێتی ببێتە تەرەفێكی سەربەخۆ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، یان بڵێین توانیوێتی هێڵی سێیەم بۆ خۆی دەستنیشان بكات، ئەو هێڵەش هێڵێكی زۆر زۆر بە هێزە!"


  ئەم سێ جەمسەرەی باسمان كردن، لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا لەنێو جەنگدان، لە نێو گەلێك سەنگەری جیاواز جیاوازدا: لە موسڵدا لەنێو شەڕدان لەگەڵ یەكتردا ودژ بە ‌یەكتر، لە رەقە لە جەنگدان، لە منبج، لە باكوری كوردستان، لە باشووری كوردستان، لە رۆژهەڵات لە رۆژئاوا لە كۆی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا، ئەم جەمسەرانە لە نێو جەنگدان. دەبێت شەڕەكان مرۆڤ وەكخۆی بیبینێت: جەمسەری قەوارە پارێزەكان، لە ژێر ناوی سوننە و شیعە وبەرەی ئێران و توركیا و هتد... لەگەڵ یەكدا لە شەڕدان بەڵام لە هەمانكاتدا لەگەڵ دوو جەمسەرەكەی تریش لە جەنگدان، جەمسەری زلهێزەكانی دونیا یان جەمسەری سەرمایەی پاوانخوازیی جیهانی ئەگەر ناوێكی راستی لێبنێین سیستمی سەرمایەی پاوانخوازیی جیهانی، ئەمیش لەیەكاتدا هەم لەناو خۆیاندا لە ململانێ و ناكۆكیدان هەمیش لەبەرامبەر سیستمی قەوارە پارێزەی ورژێمە قەوارەپارێز و هێزە قەوارەپارێزەكان، كە داعش و دەوڵەتانی داگیركەر و هێزە كوردییە نۆكەرەكانن، ئەمانە هەموویان لەو جەمسەرەدان، لەبەرامبەر ئەوانیش لە نێو شەڕدان، هەڵبەت لەبەرامبەر بزوتنەوەی ئازادییخوازییدا تاڕادەیەك بە تۆلێرانس وبەجۆرێك ململانێی خۆیان دەكەن، بەڵام بەشێوەی رووبەڕووی عەسكەریی و پێكدا‌دان وپێكداهەڵخشان دا تا ئێستا نەكەوتووەتە ئەو دۆخەوە، بەڵام ئەوانیش هەوڵدەدەن بزوتنەوەی ئازادیخوازیی گەلان بكەنە ژێر ركێفی خۆیانەوە، بەڵام هەڵبەتە ئەمە مومكین نییە. جەمسەری سێیەم، كە تاقە جەمسەرێكە كە ناوخۆیدا شەڕ نییە، ململانێ نییە، بەڵام لەبەرامبەر كۆی  سیستمی قەوارەپارێزی و جەمسەری قەوارەپاریزی لە جەنگ و شەڕدایە، بەرەیەكی بەرفراوانی جەنگ هەیە، لە كۆی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دا ئەمڕۆكە جەنگە، تەرەفێكی گرینگی ئەم جەنگە جەمسەری سێیەمە،  كە جەمسەری بزوتنەوەی ئازادییخوازیی گەلانە.

توركیا لە كوێی ئەم جەنگە دایە؟

  توركیا لەبەرەی‌ دەوڵەتە قەوارەپارێزە ستەمكارەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دایە، ئەوانەشەی ناویانناون چەكدارانی رۆژ و ناویان لێناون پێشمەرگەی رۆژ و داعش و دەتوانم بڵێم زۆربەی حیزبەكانی باشووری كوردستان، لەم جەبهەیەدان، واتە لەم جەمسەرەدان، جەمسەری قەوارەپارێزی داواكەوتوویی ستەمكاریی و مۆدێلی ستەمكاریی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دان، ئەم قەوارەیە، ئەم سیستمە قەوارەپارێزە؛ چەمكی یەكەمیان، چەمكی بنچینەییان فاشیزمە، ئینجا هەندێكیان ‌لە ژێر ناوی فاشیزمی نەتەوەیی و هەندێكیان لە ژێر ناوی فاشیزمی ئایینی و فاشیزمی مەزهەبی و فاشیزم بەگەلێك شێوەی دیكە، واتە هەموو جۆرەكانی فاشیزم لەو سیستمی‌ قەوارەپارێزەدا هەیە، چ لە ژێر ناوی دەوڵەت-نەتەوە، دەوڵەت-ئایین، دەوڵەت-مەزهەب هەوڵدەدەن ستاتۆی خۆیان، قەوارەی خۆیان دروست بكەن و ئەوەی كە دروستیان كردوە، بیپارێزن و زیاتر فراوانتری بكەن، بەڵام سروشتی ئەم جەمسەرە ئەوەیە لە هەڵوەشاندنەوەدایە؛ چەندە بشیانەوێت بەرگە بگرن، چەندەش بیانەوێت پێگەی خۆیان بپارێزن، بەڵام تەواو تازە چوو، ناتوانن! بۆچی ناتوانن؟ لەبەر دوو هۆكاری زۆر زۆر ئەساسی و بنچینەیی ناتوانن: یەك، لەبەر ئەوەی گەلانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئیتر ئەم سیستمانەیان قبوڵ نییە،‌ ئەم رژێمانەیان قبوڵ نییە، دوو: زلهێزەكانی دونیا ئەم رژێمانەیان قبوڵ نییە ئیدی، چونكە سیستمی دەوڵەت – نەتەوە و ئەو جۆرە فاشیزمەی دەیانەوێت پێشیبخەن، ئەمەش ئیتر رێگرە لە پێش پاوانخوازیی زیاتری ئەم زلهێزانە، ئەم دەوڵەتە زلهێزانە، ئەم شەریكەتە زلهێزانە بیرلەوەدەكەنەوە و دەڵێن خێرە رژێمێكی دیكتاتۆری وەك سعودییە ئەم هەموو سەروەت و سامانەی دەستكەوێ، بۆچی خۆیان هەمووی نەگرنەدەست، بۆچی پەترۆلی سعودییە هەمووی نەكەوێتە دەست خۆیان، بۆچی نیوەی زیاتری ئەم بنەماڵە دیكتاتۆرەی سعودییە بەدەستی بخەن.

دۆخی شەنگال تاچەند كاریگەری لەسەر باشووری كوردستان دەكات؟

  بەگشتیی ئەو جەنگە جیهانییەی كە باسمان كرد، كە ئەمڕۆ سەنگەرێكی ئەم جەنگە یاخود مەیدانێكی  ئەم جەنگە شەنگالە، هەڵبەتە باشووری كوردستان یەكێكە لە ناوەندەكانی ئەم جەنگە گۆڕەپانەكانی ئەم جەنگە. دەسەڵاتدارانی باشوور لە نێو ئەو سیستمە قەوارە پارێزە، ئەو سیستمە‌‌ دواكەوتووەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا جێگە دەگرن، لەو جەمسەرە دواكەوتوو و قەوارەپارێزەدا جێگە دەگرن، كە ئەمڕۆ لە هەڵوەشاندنەوەدایە. بۆیە بە واتایەكی دیكە سیستمی دەسەڵاتدارێتی باشووری كوردستانیش، یەكێكە لەو دەسەڵاتدارێتیانەی كە لەنێو هەڵوەشاندنەوە دایە، لە ناوخۆیدا تەواو بۆ گەنو داڕزیوە وداڕوخاوە، بە هۆی ئەو هەموو تاڵانكاری ودزی و ئەو هەموو ستەمكارییەی لەبەرانبەر گەلدا كردویانە، لە هەڵوەشاندنەوە و داڕوخانێكی تەواو دایە. چەندە دەیانەوێت لە رێگای دروستكردنی قەیران بە قەیران ئەم دۆخە بەردەوامی پێبدەن بەڵام سروستی هەموو قەیرانەكان ئەوەیە كاتێك كە تۆ قەیران دروست دەكەیت، بۆ ئەو قەیرانە تۆ پێویستت بەوەیە كە قەیرانێكی تر دروست بكەیت، تا ئەم قەیرانەیان ئیدارە پێبدەیت! واتە ئیدارەدانی قەیران دەتگەیەنێتە شوێنێك پێی دەوترێت گێژاو.
  ئێستا باشووری كوردستان لە نێو گێژاودایە، واتە قەیرانەكان قەیرانی تر دروست دەكەن، قەیرانەكان ئیتر لەوە دەرچوونە چارەسەر بكرێن، بۆیە دۆخی باشوور دۆخێكە لە ئان و ساتی تەقینەوەدایە! ئان و ساتی تەقینەوە بە چ شێوەیەكە و ئەمە چۆنە‌؟ مرۆڤ لەمەجالێكی دیكەدا باسی بكات، بەڵام دۆخی باشووری كوردستان ئیتر توانای بەردەوام بوونی بەم شێوەیەی نەماوە، توانای ئەوەی كە چاكسازی تێدا بكرێت، ریفۆڕمی تێدا بكرێت نەماوە، رژێمی دەسەڵاتدارێتی باشوور یان سیستمی دەسەڵاتدارێتی باشوور، توانستی ئەوەی تێدا نەماوە كە بە پینەوپەڕۆ و ریستۆرە و چاكسازی ئەوشتانەی ئێستا بانگەشەی بۆ دەكەن، ئەوانە هەمووی درۆی زلن و ناشتوانێت دەسەڵاتدارێتی باشووری كوردستان رزگار بكات، چونكە توانای چارەسەریان نەماوە، ئیدی چەندە قەیرانی تریش دروست بكەن بۆ ئیدارەدان بە دۆخەكەیان، بەڵام ئەوەندە زیاتر نزیكی داڕوخان و هەڵوەشاندنەوە دەبن. یانی بەفەرمی ئێستا دەسەڵاتدارێكی باشوور دەسەلاتدارێتییەكی زۆر زۆر لاواز و پوكاوەیە، یانی بەوەنییە دەیەوێت بە زەبری هێز و بە زبری چەواشەكاریی راگەیاندنیی خۆی لەسەر پێی رابگرێت، بەڵام لە بنەڕەتدا لە داڕوخانێكی زۆر زۆر خێرادایە، یانی زۆر بە خێرایی لە داڕوخاندایە یانی پاشاگەردانییەكی گەورە لەناو دەسەڵاتدایە، هەردەسەڵاتێك گەیشتە دۆخی پاشاگەردانی و گەڕەلاوژێیی بزانە ئەم دەسەڵاتە لەمەرگ نزیك بووەتەوە لە داڕوخان نزیك بووەتەوە، ئێستا پاشاگەردانییە و كەس بەكەس نییە. 

"ئەم دەسەڵاتەی باشووری كوردستان لاوازترین و پەرپوترین دەسەڵاتدارێتی دونیایە، چونكە هیچ دامودەزگایەكی نەماوە"


  خاڵی گرینگی باشوور چییە هیچ دەزگایەكی دەسەڵاتدارێتی نەماوە، هیچ دەزگایەك بۆ نموونە: پارلەمان نەماوە، حكومەت نەماوە، دادوەریی نەماوە‌، هیچ دامودەزگایەك كە بتوانێت بەردەوام بێت، دەوڵەت كەی بە هێزە؟ كە دامودەزگای هەبێت و ئەو دامودەزگایانە بتوانن رۆڵی خۆیان ببین، ئەوكاتە دەوڵەت یان دەسەڵات بە‌هێزە، بەڵام‌ ئێستا ئەم دەسەڵاتەی باشووری كوردستان لاوازترین دەسەڵاتی دونیایە, پەرپوترین دەسەڵاتدارێتی دونیایە، چونكە هیچ دامودەزگایەكی نەماوە، پارلەمان نەماوە؛ خۆشتان دەزانن قانوون و دەستوور نییە، شتێك نییە ناوی قانوون و دەستوور بێت، شتێك هەیە ناوی هەژموونی بنەماڵەو حیزبە. ئیدی لە نێو دەسەڵاتدارێتی باشووردا دەسەڵاتدارێتییەكی شاراوە هەیە. ئەم دەسەڵاتە كۆی دەسەڵاتەكە بەڕێوە دەبات، لە ناو ئەو دەسەڵاتانەدا هەرچەندە ناوی خۆیان ناوە زۆنی فڵان و زۆنی فیسار، بەڵام لە بنەڕەتدا هەموویان یەك زۆنن ئەویش زۆنی دەسەڵاتە، تەسەور دەكەم لە ناو حیزبەكانی باشووری كوردستاندا، كۆمەڵێك كەس و گروپ هەن ئەمە دەسەڵاتە بەڕێوەدەبەن، ئەم گروپانە ئەگەر ناكۆكی بچوكیش لە نێوانیاندا هەبێت، بەڵام لە بنەڕەتدا لەبەرانبەر گەلدا، لە تاڵانكردنی سەروەت و سامانی ئەم خەڵكەو لەستەمكاریدا یەكەن و هاوتەبا، هاوڕا، هاوفیكر و هاو هەڵوێستن هاوكردارن.

"خەڵكی كورد، گەلەكەمان پێوستە هەڵوێستی هەبێت بۆ ئەوەی ئەم جەنگە بەردەوام نەبێت و پەرەنەسێنێ"


  تەسەوردەكەم، ئەگەر ئەم شەڕەی شەنگال بەردەوام بێت، ئەوا لەسەر باشووری كوردستان زۆر زۆر دەكەوێت، واتە لەسەر هێزەكانی باشووری كوردستان زۆر زۆر دەكەوێت، چونكە هێزەكانی باشووری كوردستان و دەسەڵاتدارانی باشووری كوردستان دەیانەوێت باجی ئەم شەڕە خۆیان نەیدەن، خەڵكی باشوور بیدات! بۆیە بە مەكینەیەكی ئیعلامی گەورە دەیانەوێت وا نێشانی بدەن، كە ئەم شەڕە شەڕی خەڵكی باشووری كوردستانە،‌ یان بۆ پاراستنی ئەزموونەكان و دەسكەوتەكانی باشووری كوردستانە بۆ دەوڵەت دروستكردنە، بەڵام لە بنەڕەتدا وانییە و هەمووی بۆ خەڵەتاندنە، ئەم شەڕە بۆ پاراستنی دەسەڵاتی خۆیان و فراوانكردنی دەسەڵاتی خۆیان و قەڵەمڕەوەیی دەسەڵاتی خۆیانەو هیچی دیكە نییە. بۆ پاراستنی ئەجێندای توركیایە و بۆ پاراستنی بەرژەوەندی توركیایە، توركیاش بوخۆی لە دۆخێكی زۆر مەترسیدار دایە، دۆخی توركیا زۆر لەوە نزیكە بەرەو سوریایەكی دیكە, تەنانەت بەرەو یوگسلافیایەكی دیكە بچێت، لە دۆخێكی وادا ئەم هێزانە هاتوون هەندێكیان راستەوخۆ پشتگیری توركیا دەكەن، هەندێكیان ناڕاستەوخۆ پشتیوانی توركیا دەكەن، ئەم هێزانە تەنها یەك هێز نین، بڵێین تەنها فڵان هێز پشتگیری توركیا دەكات، بەڵكو هەندێكیان بە راستەوخۆ هەندێكیان بە ناڕاستەوخۆ و‌ هەندێكیان لە نێو حیزبێكدا گروپێك یان بەشێك یان باڵێكیان، پشتگیری ئەم قەڵەمڕەوییە و هێرشە داگیركارییەی توركیا دەكەن. لەبەر ئەوە تەسەور دەكەم ئەم شەڕە ئەگەر بێتو فراوانبێت و بەردەوامبێت، هەڵبەتە خەڵكی باشووری كوردستان دووچاری نەهامەتی گەورەتر دەبێت‌! خەڵكی باشووری كوردستان دووچاری چەوساندنەوەو دۆخی نالەباری زیاتر دەبێت. بۆیە پێویستە خەڵكی باشوور لەبەرانبەر ئەم شەڕە بێدەنگ نەبێ و هەڵوێستی هەبێت، پێویستە ئەوانەی بڕوایان بە ئازادیی و دیموكراسی و یەكبوونی نەتەوەیی هەیە،‌ لەبەرانبەر ئەم دۆخە، لەبەرانبەر ئەم ستەمكارییەی كە هێزەكانی باشووری كوردستان لە شەنگال دەیانەوێت بیكەن، جارێكی تر شەنگال تووشی كۆمەڵكوژییەكی دیكە بكەنەوە، دەبێت خەڵك لەبەرانبەر ئەمە بێدەنگ نەبن، بەتایبەتی ئەوانەی كە ئازادییخوازن، دیموكراتیخوازن، ئەوانەی لە رووی ویژدانییەوە، ویژدان زیندون، پێوستە لەبەرانبەر ئەم دۆخە بێدەنگ نەبن. لەبەر ئەوە، تەسەوردەكەم ئەم شەڕەی شەنگال، راستەوخۆ كارییگەری  لەسەر تەواویی دۆخی باشووری كوردستان، دەكات؛ ئەم شەڕە ئەگەر بێت و فراوان بێت هەرتەنها لە شەنگال نامێنێتەوە،‌ بۆیە خەڵكی شارەكانی هەولێر، كەركوك، سلێمانی و شوێنەكانی دیكە، ناتوانن بە چەمكی "ئاگرە سورە لە خۆم دورە" بڵێن: شەڕ هێشتا نەگەییشتووەتە شارەكەی من، كێشەم نییە، ئەم تێگەیشتنە هەڵەیە تەبعەن، چونكە ئەم شەڕە ئێستا لە باشووری كوردستان دایە. خەڵكی كورد، گەلەكەمان پێوستە هەڵوێستی هەبێت بۆ ئەوەی ئەم جەنگە بەردەوام نەبێت و پەرەنەسێنێ.


چه‌ند هه‌واڵكی تر

‌كەجەكە: چالاکییەکانمان لە ناو تورکیادا چڕ دەکەینەوە...

‌زه‌هرا یوسف: ژنانی ئێزیدی بوونه‌ته‌ نمونه‌ بۆ ژنانی ئێراق و كوردستان...

‌محه‌مه‌د عه‌بدوڵا: ئه‌وانه‌ی پڕوپاگه‌نده‌ی ریفڕاندۆم ده‌كه‌ن بۆخۆیان ن...

‌بایك:گەنجانی باشور بەبەشداربوونیان بۆناو پەكەكە وەڵامی كۆمەڵكوژی هەولێ...

‌هاوڕێ جەبار:ئەنفال بۆ سڕینەوەی ناسنامەی گەلی کورد بوو...

‌سنور کەریم: باشوور لەژێر هەیمەنەی وڵاتانی دەرەکی و ئیقلیمیدا بەڕێوە ...

‌محه‌مه‌د عه‌بدوڵڵا؛ له‌ئێستادا هاوپه‌یمانییه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مای ی...

‌لوقمان حه‌سه‌ن: "كێشه‌ی حیزبه‌كان ته‌نها ده‌سه‌ڵاته‌"...

‌"AKP لە باكور و PDK لەباشوور دژایەتی بەرژەوەندییەكانی گەلی كورد دەكەن ...

‌شیلان شاکر: کێشه‌ ئه‌قڵیه‌تێکه‌ باوه‌ڕی به‌وه‌ نیه‌ که‌ ده‌سه‌ڵات‌ ته‌...

‌عەدنان کەریم: گەریلا، شەڕڤان و پێشمەرگە چاو و رۆحی منن...

‌عه‌لى هه‌ڵۆ : ده‌بێت په‌رله‌مان کاربکات له‌سه‌ر ده‌رخستنى ناوى PKK له‌...

12
په‌ڕه‌یله‌ 2
ژماره‌ی بابه‌ت

كه‌ش و هه‌وا

فەیسبووك