کوردی           عربی

شەبەك‌

05/07/2017

Tuesday‌


د.ناجح گوڵپی

نیشتگاو شەبەکی:
 نیشتگاو ژیوگاو شەبەکی ئینا  نزیکو موسڵی و دەشتەو نەینەوای( باشیک،بەرتەلە،قەرەقوش(حەمدانیە ) بە پاو سەرژمارو سالە ١٩٧٧ی ژمارە وشەبەکا ٨٠ ھەزاری بیەن، وەلێ دماتەر  جە سەرژمارو سالەو ١٩٨٩  نزیکەو ویس ھەزار کەسێنی،ئینەیچ ئاماژەن پەی تەعریب و کۆچی زۆرەملی شەبەکی ،ماڵپەرو "النسب" ماچۆ ژمارەو شەبەکەکا زیاتەر جە سەد ھەزار کەسا بۆنە، بە پاو سەرچەمەکا ئیساتی شەبەک نزیک و ١٥٠ ھەزار کەسا بانە.
  بەپاو زانیاریەکا  جە پەلیانەو شەبەکاکاوە ورم گرتەن ٧٠ دەگێ شەبەکێ ھەنێو چن دەگیوە تەریچنە تیېکەڵ و پێکاھەتاکاتەرینی پیسە ئیزدی و تورکمانی ومەسیحی گنا بەین و ڕوبارو دیجلەی و خازری، شەبەک ماچا ئێمە ئەوامەنەو دەولەتو مادینمێ، سالە و٦١٢ وەڵی زاینی دەولەتو ئاشوریەکاشا جە نەینەوا وڕناو دەسەلاتشا گرتەن دەس، پەی ماوە و سەدان سالا شەبەکی دەسەلاتشا بیەن جە موسڵەنە، وێشا بە بەشێ جە نەتەوەو کوردی مزانا، شۆنەو ئانەیچەرە بازێ تەرشا وێشا بە  پێکھاتێ جیاواز منیارە و ماچا کوردی نیەنمی.
(حەنین قەدۆ ماچۆ سالەو ١٩٥٢ جەئیراقەنە پێسە کەمینەی ئەژمار کریێنمی)،یانی نەتەوەما جیاوازا جە کوردی،ئیسەیچ بەیاسا پەییشا سەلەمیان چون پەرلەمانو ئیراقینە نوێنەرشا بە کۆتا پەی نریانەرە و جە ھەرێمو کوردەسانیچنە بە ھەمان شێوە  یاساو مافو پێکھاتەکانە  نامیشا ئامێنەو  حکومەت پابەند کریان گرد کۆمەکو  ھامکاریشا کەرۆ پەی پاریزنای فەرھەنگەکەیشا.
شەبەک و باجەلان،فشارێ فرەشا سەرۆ بیەن پەی ئانەی واز بارا جە نەتەوە زوانەکەیشا، ھەر جە سەردەمو داگیرکاری عوسمانیەکاوە ،تورکمانشا دلێ دەگاو  سەرزەمینەکاشانە جاگیر کەردەن پەی دژایەتی و تاونایشاوە، ئینجا ڕژێمو عێراقی جە سەرژمار و سالە ١٩٧٧ ،١٩٨٧ و عیراقینە  بەزۆر  بەعەرەبشا نویستینی،وەلێ بازیشا قبوڵشا نەکەرد،ئیتر ساڵە و١٩٨٨ ی بارشا کەردی پەی ئۆردوگاو حەریری و بازیانی، چی دمایچۆ سالە ٢٠١٤ داعشی گردو دەگاو شارەکا  شەبەکو باجەلانیش (کاکەیی) چ، گرتی ،ھەمدیسان ،پژگیێ شارەکا کوردەسانیرە، ھەتا نویستەی ئی بابەتی ھەلای نەگێڵێن سەرو نیشتگا وێشا.
زوانو شەبەکی:
ئەژمار کریا سەرو زوانو گۆرانی،(زوانی ھیندو ئەوروپی و زوانە ئیرانیەکی کە گنا سەرنیشت ورپرو ئیرانی، قسەکەردەیشا پێسە  ھەورامین (ماچۊ) ،یام گۊران،  کە جە دێڕ زەمانۆ شارەستانیە کۆنەکێ نزیکو  دەریاو قەزوێنی وەڵۍ پەنج ھەزار ساڵا فرەو سەرزەمین و جیھانیشاچیرو دەسینە بیەن و بەزوانو ئا شارەستانیە قسێ کەرا،یانی زوانی مادی یام ئاویستایی. چەنی ئانیچ شەبەک ماچا  باجەلانکی و زەنگنەو ڕۆژبەیانی و داودە و  زراری  ،،،ھتد لەھیجێوەنی جە زوانو شەبەکی،وەلێ باجەلانەکی ئینەشا قبوڵ نیا.
ئاینو باوڕ:
شەبەک فرێشا سەروئاینو ئیسلامی "مەزھەبو شێعەی جەعفەری و بازێوەیچشا  سوننە مەزەبینی"وەلێم  چن پەی لوێوە تری ھەنی ماچا شەبەک باوەڕشا بە کتیبو (بویوروق) ھەن کە بەتورکی نویسیان و ھەرپاسە کتیب و (گوڵبنک) ی کە بە شیوازو شیعری نویسیان  جەلاو شاعیرەکا شەبەکیوە  بە زوانی تورکمانی جفکانی.
 دلێ شەبەکەکانە حەوت پلەوپایە ھەن پەی ئاینەکەیشا  ئاخرەکەش  پیر  یان بابان،ئینەیچ نیشانە مدۆ کەپیر گێڵۆوە پەی دیانەتو زەرردەشتی و ھەر دلێشانە مەنەن،وەختی زاڕۆڵەشا پەیدا بۆ  ئەشۆ پیر-بابا کوڵبەنکش وانۆملەرە ئینجا زاڕۊلەکەشا خیردارو خاس بۆنە، پەی ژەن مارە بڕیەچ ئەشۆ پیر-بابا مارەش بڕۆ، پیر ملۆ زەماوننەکیچشا،ژەن تەڵاق دایچ نیا دلێ بیرو باوەرو شەبەکینە، مەردە شتەیچ ھەر بابا و پیر کەرۆش.
شۆنەو ئانەیچەرە بازی جە پەیجۆرکارەکا  ماچا  شەبەک  باوەرو  (بەکتاشی و قزڵباشی) ش بیەن  چون  کتێبو بویوروقی بە ترکمانی نویسیان، کۆمەڵی بیرو باوەڕ و پەرستشێ لکنا شەبەکیرە وەلێم ئادێ گردی رەت کەراوە ئیساتی وێشا بەئیسلام مزانا، ئی بیروباوەرو ئاینداریشا ھنو دماو ئامای ئیسلامین، ئاوەختە  وەرشا گرتەن و چیرو فشارینە بیەن،چون شەبەک ھەزاران ساڵی وەڵی زاینی چی ناوچەنە نیشتەجا بینی و ویرو باوەڕو ئاینیچشا فاڕیان، بە سەرشیە ی زەمانەی.
دکتۆر عاسم باجەلان ماچۆ ئاینو شەبەکی ئیسلاما  و دابەشی بیێنی سەرو شێعەی جەعفەریو  ئیسنا عەشەری و سونی شافیعی،بازێ پەیجۆرکارێ مێژووی ماچا شەبەکە  ھەتا ئیسایچ نەریت و ھەڵسوکەوت و ئاینو زەردەشتی مەنەن دلێشانە پێسە ڕیزگرتەی ئەو مەردەیو دارو درەختی.
ھەرپاسە ماجا شەبەکە  ڕەمەزان مەگیرۆ تەنیا یەرێ ڕوێ ڕۆچێ گیرا پیسەو دینو یارسانی و عەلەویەکا (زازا) کا باکورو کوردسانی.نمایچ مەکەرا و  زەماونەو سەرو سالێ پیسە و مەسیحیەکا کەرا چندەھا  ویرو باوەری تەریچ کە دلێ ئیسلامینە نیا  ھەلای لاو ئادیشاوە مەنەن.
شەبەک  جلو بەرگی تایبەتشا ھەن وێشا ماچا جیان جە جلو بەرگی کوردیو عەرەبی وتورکیج، وەلێ ئیسا کەمتەر ئی جلو بەرگیە بەکار مارا بەنونگەو تێکەڵاوی کەلتورەکاوە کەم بیەنۆ.

نەژادو شەبەکی:
وێشا ماچا ئێمە ئەسڵ جە نەژادو ھیندوئەوروپینمی جە وەرپڕو سەرنیشتو ئیرانیوە  ئامێنمی پەی ئی ناوچەیە وەڵی زاینیە یانی وەختی دەولەتو مادەکا  نەینەواش گرت، شۆنەو ئانەیرەئەحمەد شەوکەت جە کتیبەکەشەنە ماچۆ شەبەک ئەسڵش کورداو  شارو موسڵی وەڵی ئانەی ئاشوریەکیچ بەیا  ئێمە دروس کەردەن،چند گەرۆکێ و شارەزاو وەرکۆتی باسو ئانەی کەرا کە لوێنی موسڵ وخەڵکشا دیەن بە کوردی یانی زوانی شەبەکی قسێسا کەردینە .
 ھەرپاسە ئاماژە مدا بە بەڵگە نامیوە زەمانو پاشایەتی ئیراقی بەرشیەن  بە ژمارە ٥٤١  سالەو ١٩٥٢  کە ماچۆ  شەبەک قەومیەتێوە جیان جە قەومو عەرەبی و کوردی ناوچەو حەمدانیەو موسڵێنە وە زوانیچشا جیاوازا جەنەتەوەکا  دەورو بەریشا.
ئەکید زوانی شەبەکی "زوانی گۆران" ا زوانی ماچۆ زوانی ھەورامین، ھەکە ئەوامەنەو تاریخێن گێڵۆوە پەی وەلێ زاینی و سەردەمو مادەکا و ئاوێستاو  زەردەشتی.
شەبەک فرەو پەیلواکا  ڕەت کەراوە ھەکە باس جەنەژادیشا کەرا جەلاو وەرکۆت شناسەکاوە نویسیان،دەمێ کەراشا بە تورکمان و دەمی بە فارس و دەمی بەعەرەب،ئاڎێ وێشا بە ئەوامەنەو مادەکا مزانا کەنەینەوا  پایتەختو ئاشووریەکاشا وست  و  دەسشا گرت ملەرە ساڵە و٦١٢ وەڵێ عیساینە.
لینکو گۆرانێوە شەبەکی بەجلو بەرگی شەبەکیوە،،سالم شەبەکی واتینە
https://www.youtube.com/watch?v=NHvDOY٤B٢ac


سەرچەمە:
http://www.mesopot.com/old/adad١/faatalwatan.htm.نویستێوە نێرە مردان-جنیف
http://www.alshabak.net/PageViewer.aspx?id=١ ماڵپەری شەبەک
http://www.banyoqail.com/vb/showthread.php?t=١٢٨٢
http://ishtartv.com/viewarticle,٦٦٢٣١.html

چه‌ند هه‌واڵكی تر

‌٢٠ ساڵە لەبیر خەڵکی ئەبەنەوە، کەچی خەڵك هەر ئاپۆچیە!...

‌هەڵدانەوەی دیوێکی تری شۆرشی کوردی لەڕۆمانی وێرانەدا...

‌ئەوان لە کوێن؟...

‌کۆتایی پرۆژە...

‌شاجوانی نیشتیمان...

‌میرنشینی خاک و خۆڵ ...

‌نامەکانی فێرناردۆ هەوڵێک لە پێناو نوسینەوەی ئازارەکانی منداڵان و ژنان...

‌یاسا لاستیك...

‌جەستەی بارین بۆنی میسکی لێدێ......

‌ئێمەکوردین...

‌کچێک لەوکۆڵانەیە ...

‌فیدان چیتر وەڵامی تەلەفۆن ناداتەوە...

په‌ڕه‌یله‌ 4
ژماره‌ی بابه‌ت

كه‌ش و هه‌وا

فەیسبووك