کوردی           عربی

داپڵۆساندنی کۆمه‌ڵگه‌... له‌ که‌سایه‌تی گه‌نجدا‌

01/04/2018

Wednesday‌



گەنج وەک زۆرێک لە ئانترۆپۆلۆژیست(مرۆڤ ناس) و نوسەران پێناسەی بۆ دەکەن، دیاردەیەک یان پێکهاتەیەکی سنوردار نییە بە تەمەنەوە، هەرچەندە ئەوەش لە خۆ بگرێت، بەڵام واتایەکی زۆر فراوانتر و گشتگیرتری هەیە، وە دیاردەیەکی کۆمەڵایەتییە، واتای کۆمەڵایەتی بوونی گەنج، بەو هێزە و دینامیزمە دەگوترێت کە دەتوانێت ڕابردوو، ئەمڕۆ و داهاتوو، پێکەوە گرێبدات و لە ئاراستەیەکدا کاریگەری هەبێت، گەنجێتی بە واتای دوور بوونە لە قەید و بەند، زنجیر، قەفەس، و هاوکات بە واتای کراوە بوونە بۆ فێربوون و گۆڕانکاری، پەروەردە و پێشکەوتن.
پەیوەندی نێوان ڕابردوو و داهاتوو لە کەسایەتی گەنجدا بەرجەستەیە
پەیوەندی نەسڵی ڕابردوو و نەسڵی داهاتوو ڕاستەوخۆ بە پێگە و ڕۆڵ و هەوڵدانی توێژی گەنجەوە گرێدراوە.
ئەگەر ئەم پردی گواستنەوەیە، ڕێک و پێک بە ناوەڕۆک و بە چەمکی دێموکراسی بارگاوی بکرێت، ئەوا داهاتووی ڕووناکتر و گەشتره، وە پێچەوانەکەیشی هەر ڕاستە..
ئەو چەمکانەی کە گەنج و گەنجێتی لە چوارچێوەی تەمەندا سنوردار دەکەن، بە ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە هەوڵی بێبایەخکردن و وەلاوەنانی ئەم توێژە بنەڕەتیەن.

ئەم چینە کاریگەرە، ئەم پێکهاتە یاخود ئەم دیاردە کۆمەڵایەتیە ئاکتیڤە، تا چ ئاستێک بووە بە قوربانی نێوان دەسەڵاتی دەوڵەتی عێراق و دەسەڵاتی باشوری کوردستان؟
کە دەڵێم عێراق و باشوری کوردستان، بێگومان چ لە ڕووی مێژووییەوە بێت یاخود کۆمەڵێک رێککەوتن و کۆمەلێک ڕووداوی مێژوویی، باشور و عێراق هاوشێوە بوونە، یان لە نێوەندی دوو کەوانەدا گۆڕانکارییەکان هاتوونەتە ئاراوە، وە ئەمەش دیفاکتۆرێکە نکۆڵی لێناکرێت.
بۆیە ئەگەر ئێمە بمانەوێت نرخاندنێکی ڕاست و دروست بۆ ڕەوشی گەنج یاخود هەر توێژێکی تری ئەم کۆمەڵگایە بکەین پێویستە بە بەرفراوانی مێژووی عێراق بزانین و بینرخێنین، وە ڕۆڵی وڵاتانی ئیمپریالیزم لەسەر عێراق و بە تایبەتتر باشوری کوردستان باش بنرخێنین ولەگەڵ ڕۆژی ئەمڕۆمان بەراوردی بکەین.

ئینگلیز لە ساڵی 1918دا کەوتە خاکی عێراقەوە و داگیری کرد، عێراق بە تایبەتی لە چەندین ڕووەوە بۆ ئینگلیزەکان گرینگ و پێویست بوو، دەوڵەمەندی نەوت، کاریگەری و کۆنترۆڵی هەمیشەیی لەسەر کەنداو، زاڵبوون و پێشگرتن لە دەرکەوتنی فکری جۆراوجۆر و بە گشتیش وەکو میکانیزمایەکی کۆنتڕۆڵی لە هەرێمەکەدا لە گرینگترین بابەتەکانن بۆ ئینگلیزەکان.
لەو چوارچێوەیەدا و لە ئەنجامی پەیمانی (برۆکسێل) لە نێوان ئینگلیز و نەتەوە یەکگرتووەکان و عێراق، سنوری تورکیا و عێراق دیاری دەکرێت، بەم شێوەیە عێراق دامەزرا و حکومەتی نوێ پاشایەتی بوو، بۆ تێبینی: پاشاکەی لە لایەن ئینگلیزەکانەوە گوماردە کرا وە خەڵکی خودی عێراقیش نەبوو.
دوای جەنگی جیهانی یەکەم و بە گوێرەی پێشبینییەکانی پەیمانی (سایکس پیکۆ) لە دەوروبەری چۆنێتی دامەزراندن و داهاتووی عێراق و حیساباتی چۆنێتی دامەزراندی ئەو وڵاتە چڕبۆوە، پەیمانی ((سایکس پیکۆ، سیڤەر، سانریمۆ، برۆکسێل، ئەنقەرە، موسڵ، لۆزان و کۆنفرانسی قاهیرە، هەمویان لەسەر چۆنێتی نەخشەی سیاسی هەرێمەکە بە تایبەتی ڕۆڵ و پێگەی عێراق لەنێوان زلهێزە جیهانییەکاندا بەڕێوەچوو.
((کاتێک دەڵێم عێراق بێگومان مەبەست باشوری کوردستانیشە چونکە باشوریش دوبارە بە خاکی عێراق ئەژمار کراوە و لە رێککەوتنەکان بێبەش نەبووە)).
خاڵی گرینگ ئەوەیە کە ئیمپریالیست هەمیشە گرینگی ستراتیژی بە عێراق داوە و بە گوێرەی ئەوەش هەم دەوڵەت و هەم سەرجەم پێکهاتەکانی عێراق لە بەرێوەچوونی ئەم پەیوەندیانە ئامرازن، ئەم ڕەوشە لە ساڵی 1800 هەتاکو 1945 لە لایەن ئیمپریالیزمی ئینگلیز و لە ساڵی 1946وە هەتا ئەمڕۆ لە لایەن ئەمریکاوە بەڕێوە دەچێت، لەگەڵ ئەوەی لە تەواوی ئەو 200 ساڵەدا (جووییەکان)یش پەیوەندی و کاریگەری توندو تۆڵیان هەیە.
لە ڕێگەی عێراقەوە ((تابلۆیەکی زۆر سەرنجڕاکێش و مایەی تێگەیشتنە)).
عێراق لەبەرامبەر تورکیا، عێراق لەبەرامبەر ئێران، عێراق لەبەرامبەر وڵاتانی عەرەب، بەرامبەر ئیسڕائیل، بەرامبەر ئەمریکا، عێراق لە دژ و دواتر هاوپەیمانی سۆڤیەت، شیعە بەرامبەر سوننە، یان بە پێچەوانەوە، سوننە لە بەرامبەر کورد، شیعە لەبەرامبەر کورد، کورد لەبەرامبەر کورد، پارچەکانی تر، میلیگەرایی کورد لەبەرامبەر میلیگەرایی عەرەب و شۆڤێنیزمی بەعس، کورد چەندین جار دوچاری هەستان و کەوتن بۆتەوە، توشی چەندین ژینۆسایدی وەک هەڵەبجە و ئەنفال بووە و چەندین دیاردەی تر.
تەنانەت دوای جەنگی جیهانی دووەم و لەسەردەمی شەڕی ساردیشدا هەتا سەرەتاکانی 1990 عێراق جارێکی تر گەورەترین ناوەندی ململانێی ئەمریکا، سۆڤیەت و هاوپەیمانەکان بوو..

جەنگێکی هەمیشەیی دەرەکی و ناخۆیی باڵی بەسەر ناوچەکەوە کێشاوە لە مێژوودا و بە ئێستاشەوە، ئەمەش بووە هۆی دواکەوتنی پەروەردەی گەنجی ناوچەکە بە گشتی نەک تەنها گەنجی کورد.
دواکەوتن لە ڕووی بوارەکانی ژیانی و بایۆلۆجی و دەروونی و ڕۆشنبیری و تەنانەت بێزاربوون لەو دۆخە ناهەمواره و هەستیارە
وە بە دەیان هێزی جیواز و بە فکری جیواز کاریان کردووە لەسەر فکر و ئەندێشەی گەنجانی عێراق و باشوری کوردستان، فاشیزمی تورکی بە داگیرکردن، دەوڵەتی ئیسلامی ئێران بەهەمان شێوە، کاریگەری و هەژمونی وڵاتانی ئیمپریالیزم و لەهەموشی مه‌ترسیدار تر ئاسمیلاسیۆن کردن و قڕکردنی کلتوری گەلانی ناوچەکە.

وە ئەم کێشانە و کێشەی کورد لە عێراقدا هەمیشە کێشەیەکی ستراتیژی و جددی بووه

لە ساڵی 2003 بۆ عێراق و گشتی رۆژهەڵاتی ناوین کۆمەڵێک گۆڕانکاری و هاوسەنگی نویی سیاسی لەگەڵ خۆی هێنا، لە چوارچێوەی مۆدێلی فیدڕاڵیدا، ستاتۆی سیاسی کورد لە دەستوری نوێی عێراقدا چەسپێنرا، ئەم ڕەوشە کۆمەڵێک دەرفەتی نوێی بۆ باشوری کوردستان رەخساند، لەگەل ئەوەی لە ئاستێک هەوڵدراوە کەڵک لەو دەرفەتە وەرگیرێت، بەڵام زیهنییەت و چەمک و کرداری هێزە سیاسیە دەسەڵاتدارەکان، لەم پێناوەدا کارنامەیەکی سەرکەوتووی نیشان نەداوە.
ڕۆمانی یەکگرتنەوەی دوو ئیدارەیی بوو بە شێرپەنجەیەکی ناوخۆیی، ڕەوشی ئیداری لە ژێر کاریگەری حیزب و چین و توێژی سەردەست دایە، نایەکسانی کۆمەڵایەتی و مەودای چینایەتی و بیکاری باڵی بەسەر ڕەوشی ئابوریدا کێشاوە، حیزبی پیرۆز و خاوەن هێز و دەزگای ئیستیخبارات و سێبەر، سەرجەم جومگەکانی کۆمەڵگای قۆڕەخکردووە و حکومەت لە ڕه‌وشێکی ئەوپەڕی لاوازیدایە، زۆرینەی گۆڕەپانی کۆمەڵگای مەدەنی و ڕاگەیاندن....هتد، لە ژێر سێبەری حیزب دایە.
شارنشینی پیرۆز دەکرێت، پێشمەرگایەتی و دامەزراندنی بێ بەرهەم وەکو دوو شێوازی بژێوی ژیانی کۆمەڵگای لێکراوە، حیزبی دەسەڵات و ئەرستۆکراتەکانی باشوری مەزن دەستیان بەسەر تەواوی ئابوری باشوردا گرتووە، چی لە رێگەی حەواڵە کردنی نەوتەوە بێت ئاخود کۆمپانیا ئەهلی و پڕۆژە توجارییەکان.
کێشەی گەنجان و ژنان و بە تایبەتیش پەراوێزبوونی دەوڵەمەندییەکانی وەکو (ئێزدی، هەوارمی، فەیلی، کاکەیی و .....هتد هەتا ئیستاش بەردەوامە
لە باشوری مەزندا لوتی ئۆپۆزسیۆن لە کەسایەتی (پارته‌ به‌ ناو ئۆپۆزسیۆنه‌کان)دا شکێنراوە.
ئەمە کێشەیەکی مێژوویی باشوری کوردستانە
مارژیناڵ کردنی گه‌نجان له‌م هه‌رێمه‌دا چه‌ندین سه‌رچاوه‌ی هه‌یه، یه‌کێک له‌و سه‌رچاوانه‌ داپڵۆساندنی هه‌موو چه‌مکه‌کانه‌ وه‌کو ئۆپۆزسیۆن و په‌روه‌رده‌ و سیاسه‌ت و که‌سایه‌تی و ماف و ته‌نانه‌ت خودی گه‌نج بوون.
ئه‌مه‌ش وه‌کو پڕۆژه‌یه‌ک که‌ له‌ ژێر ناوی (کوردایه‌تی) پێشده‌خرێت.
ده‌یان ساڵه‌ تۆوی ناسیۆنالیزم ده‌چێنرێت له‌ که‌سایه‌تی گه‌نجی باشوردا، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ ڕۆژێکی وه‌کو ئه‌مڕۆدا بتوانرێت له‌ ژێر ناوی (کوردایه‌تی) ده‌یان و سه‌دان پڕۆژه‌ی زه‌به‌لاح بچێته‌ ڕێوه‌ و ئێمه‌یش به‌ پیرۆز بیبینین.
کێشه‌کانی گه‌نج و کۆمه‌ڵگه‌ به‌ گشتی وه‌کو مافه‌ سه‌ره‌تاییه‌کان و په‌روه‌رده‌ و که‌سایه‌تی و مافی وشیار بوون و تێگه‌یشت هه‌روه‌ها کێشه‌ی ژن زۆر سه‌ره‌کی ترن له‌ کێشه‌ی موچه‌ ، به‌ڵێ هه‌مووان ده‌زانین که‌ نه‌بوونی موچه‌ زه‌حمه‌تی و ته‌نگاسی ده‌خاته‌ سه‌ر ژیانی مامۆستایان و فه‌رمانبه‌ران و پۆلیس و ته‌واوی کارمه‌ندانی دام و ده‌زگاکان، به‌ڵام پێویسته‌ ئه‌وه‌ش بزانرێت که‌ سه‌رچاوه‌ی (قه‌یران) گرێدراوه‌ به‌ ئاستی وشیاری تاکه‌کانی کۆمه‌ڵگه‌.
ئێمە وەک کەسایەتی کورد وە بە تایبەت باشور، چونکە هەردەم لە ژێر چینگی داگیرکەر بووینە و بە ساڵان له‌ لایه‌ن ده‌ره‌کییه‌کان و ناوخۆییه‌کانه‌وه‌ کارمان لەسەر کراوە، پێویستیمان بە پەروەردە هەیە، مامۆستاکانمان بێ پەروەردەن، سیاسەتمەدارەکانمان، نوسەرەکانمان، قوتابیانمان، کاربەدەستان.....هتد
دیفاکتۆری ئیستای باشوری دەوڵەمەند بەم شێوازەیە.
لایەنی بژۆنی کەسایەتی کوردی باشور دەبێت لە قەدەرگەراییەوە بگۆڕێت بۆ دیاریکردنی چارەنوس، بە یەک دواندەر بۆ یەک ئامانج.
له‌وانه‌یه‌ به‌رهه‌می ئه‌و هه‌موو سیاسه‌ته‌، زانکۆکانی ئه‌مڕۆی هه‌رێمی کوردستان و عێراق بێت، له‌ هه‌موو شوێنێکی جیهاندا، زانکۆکان لانکه‌ی پێگه‌یاندنی گه‌نجه‌ و ئاستی ڕۆشنبیری هه‌ر شارێک به‌ زانکۆ و ئاستی قوتابیانی زانکۆکه‌ی پێوانه‌ ده‌کرێت، که‌چی زانکۆکانی باشوور عێراق بووه‌ به‌ شوێنی به‌حیزبکردنی گه‌نجان و بارگاوی کردنیان به‌ دوو ڕه‌نگ یان زیاتر، ناوه‌ندێکه‌ بۆ لادانی فکری و ئه‌خلاقی و کلتوری و هۆشیاری، ئه‌و زانکۆیانه‌ی که‌ ئێستا ڕۆڵه‌ی ئه‌م وڵاته‌ی تێدا په‌روه‌رده‌ ده‌بێت له‌ ڕاستیدا فلته‌رێکه‌ له‌ ژێر ناوی (هه‌رچیت پێیه‌ داینه)
ئه‌توانین له‌م دیدگایه‌وه‌ به‌رهه‌مه‌کانی پڕۆژه‌ی کوردایه‌تی فکره‌ ناسیۆنالیستیه‌کانی تری باشوور و عێراق به‌ گشتی ببینین.


چه‌ند هه‌واڵكی تر

‌ڕاستینەی ئیسلام لە دیدی ئۆجالان...

‌نێچیرڤان بارزانی ڕاستدەکات هەموو شتێ خەتای پەکەکەیە.!...

‌هاتنی تورکیا بۆ قه‌ندیل خیانه‌تیک به‌تامی31ئاب...

‌منبیج، کشانەوەی هێزە کوردییەکان بۆچی؟ ئامانج و پلانەکانی تورکیا چین؟...

‌ئەوکاتەی شۆڕش دەبێتە پارە!...

‌هەڵوێستەیەک لەسەر بزوتنەوەی گۆڕان...

‌مێژوو جارێکیتر مەیلی خۆ دوبارەکردنەوەی هەیە!...

‌عەفرین لەنێوان پشتگیری و دژایەتیدا...

‌گەنجان و حیزب...

‌بۆچی لەم کاتەدا ڕیفراندۆم؟ ...

‌گۆڕینی ڕۆژەڤ "بابه‌ت"...

‌ژنانی گه‌نجی تێكۆشه‌ر؛ ئیدی بەسە بۆ کوشتن و توندوتیژی لەسەر ژنان...

123
په‌ڕه‌یله‌ 3
ژماره‌ی بابه‌ت

كه‌ش و هه‌وا

فەیسبووك