کوردی           عربی
سەردار ستار

ده‌کرێ شه‌نگال ببێته‌ خاڵی وه‌رچه‌رخانی باشور؟‌


هه‌رێمی شه‌نگالی زۆرینه‌ له‌جڤاکی ئێزیدیه‌، به‌ڵام بێگومان تێکه‌ڵه‌شه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌و ئایین و ئایینزای جیاوازیش، له‌گه‌ڵ کوردی ئێزیدی، کوردی موسڵمانیش، له‌گه‌ڵ کورد، عه‌ربی سوننه‌ و شیعه‌، هه‌مانکات ئاشوری. دراوسێ ته‌لعه‌فه‌ری زۆرینه‌ی تورکمانی شیعه‌. شه‌نگال که‌ گه‌وره‌ترین شارۆچکه‌ی پارێزگای نه‌ینه‌وایه‌، هه‌مانکات ناوچه‌یه‌کی شاخه‌وی و سه‌رسنوری رۆژئاواو نزیک له‌باکوری کوردستانیشه‌. به‌درێژای ته‌مه‌نی شه‌نگال له‌بەر کوردبوون و ئێزیدی بوونیان چه‌وساوەنە‌ته‌وه‌و تاڵان کراون و کۆمه‌ڵکوژ کراون. له‌به‌ر ئه‌وه‌شه‌ ده‌توانرێ بگوترێ کۆمه‌ڵگه‌ی ئێزیدی چه‌وساوه‌ترین مرۆڤن له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوین، ئه‌گه‌ر به‌زمانی چینایه‌تیش پێوانه‌یان بکه‌ین دە‌توانین بڵێین ئێزیدییه‌کان تایه‌به‌تمه‌ندییه‌کانی پرۆلیتاریایان هه‌یه‌، چونکه‌ هه‌موو ته‌مه‌نیان له‌ناو چه‌وسانه‌وه‌و زوڵم و زه‌حمه‌تی بووه‌. ئه‌وه‌ی پێی دە‌گوترێ "فه‌رمان" له‌ مێژووی ئێزیدییه‌کان، ئه‌و کۆمه‌ڵکوژی و هۆلۆکۆست و ئه‌نفاله‌یه‌ که‌ له‌سه‌ده‌ی رابردوو زۆرێک له‌گه‌لان رووبه‌ڕووی بوونه‌ته‌وه‌، جیاواز ئه‌وانه‌ی ئێزیدییه‌کان هه‌موو فه‌رمانه‌کانیان یان به‌ده‌ستی تورکه‌ عه‌سمانییه‌کان بووه‌، یان ئه‌وه‌تا ئه‌وانی له‌پشت بووه‌، نمونه‌ی هه‌ره‌ کۆتایی به‌ده‌ستی داعش و به‌پشتیوانی تورکیا و دۆسته‌کانی له‌ ناوچه‌که‌ پێکهات. 

له‌تێکۆشانی ئازادی گه‌لان، ئه‌ڵقه‌ی هه‌ره‌ چه‌وساوه‌ دە‌بێته‌ خاڵی وه‌رچه‌رخان و شۆڕش و گۆڕانکاری، له‌باشوری کوردستانیش ئه‌مڕۆ جڤاکی ئێزیدی به‌هه‌موو پێوانه‌کان چه‌وساوه‌ترین و مه‌زلومترین خه‌ڵکن، گه‌وره‌ترین غه‌دری سه‌رده‌میش له‌وان کراوه‌، بۆیه‌ ئه‌توانین له‌ وه‌رچه‌رخانی دیموکراتیانه‌ی باشوری کوردستان، شه‌نگال و جڤاکی ئێزیدی وه‌ک خاڵێکی به‌هێز ده‌ستنیشان بکه‌ین.

ئێزیدییه‌کان وه‌کو نه‌ته‌وه‌:

هیچ که‌س و مێژووه‌یه‌ک ناتوانێ ئه‌وه‌ بشارێته‌وه‌ که‌ ئێزیدیه‌کان به‌ڕه‌چه‌ڵه‌ک ناچنه‌وه‌ سه‌ر باپیره‌و داپیره‌ی گرووپه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی ئه‌و کۆمه‌ڵانه‌ی له‌کۆتایدا‌ به‌ نه‌ته‌وه‌یی کورد ناسران، هه‌رچه‌نده‌ هه‌ندێک له‌ ئێزیدیه‌کان بڵاوه‌ی وڵاتانی قه‌فقاسیا و ئه‌رمه‌نستانیش بوونه‌ و به‌شێکیشیان له‌ ئه‌وروپان، به‌ڵام ئه‌وه‌ی ره‌سه‌نایه‌تی ئێزیدییه‌کان دە‌سه‌لمێنێ وه‌ک کورد، ئه‌ویش زمانی پاکی کوردییه‌، هه‌موو ئێزیدیه‌کانی جیهان کوردی زمانی ئاینیانه‌‌، هه‌مانکات شێوازی جل و به‌رگ و کلتور و هونه‌ری کوردییه‌ لای ئێزیدییه‌کان. له‌لایه‌کیتریش ناوه‌ندی ئێزیدییه‌کان شه‌نگاله‌ وه‌ک ئێزیدیخان به‌ناوی ده‌که‌ن، به‌واتای مه‌ڵبه‌ندی ئێزیدییه‌کان دێت. شه‌نگالیش ده‌که‌وێته‌ به‌شی رۆژئاوای کوردستان، له‌ئێستاش ده‌که‌وێته‌ سنوری باشور و رۆژئاوای کوردستان. داستانی عه‌دول و دروێشی عه‌بدیش باشترین ئاماژه‌یه‌ بۆ رۆحی به‌رخودانی ئێزیدییه‌کان و پاکیان له‌ عیشق و خۆشه‌ویستی، هه‌مانکات پاراستن و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی داگیرکه‌ر وه‌ک ئه‌رکێکی نیشتیمانی، ئه‌مه‌ش سه‌لماندنی ئه‌و رۆحه‌ به‌رخودانه‌ی کورده‌ که‌ به‌درێژای مێژووه‌وه‌ هه‌یه‌. رژێمی به‌عسی رووخاو زۆرترین هه‌وڵیدا تاکو ناسنامه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی کوردییان لێ بسڕێته‌وه‌، بۆ ئه‌مه‌ش به‌شێوه‌یه‌کی چڕ پرۆسه‌ی ته‌عریبی له‌سه‌ربه‌ڕێوه‌بردبوون، ئێزیدییبوونی قبوڵ بوو، به‌ڵام کوردبوونی قبوڵ نه‌بوو، ئه‌مه‌ش وای کردبوو هه‌ندێک له‌ ئێزیدییه‌کان بڵێن ئێمه‌ ئێزیدین، کوردنین!!. سه‌دام له‌پرۆسه‌که‌ی سه‌رکه‌وتونه‌بوو وه‌ک چۆن له‌سه‌رله‌به‌ری پرۆسه‌که‌ی فه‌شه‌لی هێنا و کۆتای به‌خۆی و ته‌واوی پرۆژه‌ی ده‌وڵه‌ت – نه‌ته‌وه‌یی به‌عسیزمی سوننە مه‌زهه‌بی هات که‌ سه‌ده‌یه‌ک بوو عێراقی له‌سه‌ر دروست کرابوو، حوکمیشی ده‌کرد. داعش و هزری جیهادیستی عه‌ره‌بی شۆڤێنی، سوننی کۆنه‌په‌رست، که‌ له‌لایه‌ن تورکیا، سعودیه‌ و قه‌ته‌ر فودرابوون، هه‌مانکات نزیکه‌ی سه‌ده‌یه‌که‌ به‌ناوی ئیسلامیی سیاسیی ئیخوانی له‌لایه‌ن زڵهێزه‌کانه‌وه‌ پشتگیر دە‌کران و له‌تورکیاش به‌ناوی ئه‌که‌په‌ هێنرانه‌ ده‌سه‌ڵات، هه‌موو ئه‌وانه‌ ئه‌رکێکیان پێ راسپێردرابوو، ئه‌ویش سڕینه‌وه‌ی رۆژهه‌ڵاتی ناوین بوو له‌ نه‌ته‌وه‌و ئایین و باوه‌ڕییه‌ جیاوازه‌کان، له‌سه‌رووی هه‌موویانه‌وه‌ کوردی ئێزیدی، ئاشوری و کاکه‌یی و مرۆڤه‌ ئازادیخوازه‌کان، خۆشبه‌ختانه‌ نه‌گه‌یشتن به‌ مه‌رامه‌ گڵاوه‌کانیان.

ئێزیدی وه‌ک ئایین:

وه‌ک دە‌زانرێت ئێزیدییه‌کان وه‌ک ئایین ئاینێکی جیاوازیان هه‌یه‌، هه‌رچه‌نده‌ له‌سه‌ری زۆر چه‌وساونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام به‌رده‌وام داکۆکیان له‌ناسنامه‌ی ئایینی خۆیان کردوه‌. به‌گوێره‌ی شێوازی باوه‌ڕی و پێوانه‌کانی په‌رستن و شوێن و په‌رستگاکانیان و شێوازی ژیانیان، بێگومان ده‌توانرێ وه‌ک تیره‌ یان به‌رماوه‌ی ئایینی زه‌رده‌شتی به‌ناو بکرێن، که‌ مێژووه‌که‌ی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 3000 هه‌زارساڵ به‌ر له‌ئه‌مڕۆ. زۆرترین هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ناوچوون له‌لایه‌ن هێزە دەسەڵاتدارەکانی ئیسلامه‌وە له‌ ئێزیدییه‌کان کراوه‌، چ له‌سه‌رده‌می زیدی کوڕی مه‌عاوییه‌، تا ئێستاش عه‌ره‌ب ناوه‌که‌یانی چه‌واشه‌کردوه‌ پێیان ده‌ڵێن"یه‌زیدی" واتا دەگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ یه‌زیدی کوڕی مه‌عاوییه‌، به‌ڵام بێگومان ئه‌وه‌ هیچ په‌یوه‌ندی به‌ڕاستیه‌وه‌ نییه‌، به‌ڵکو پارچه‌یه‌که‌ له‌ پرۆسه‌ی ئاسیملاسیۆن. به‌هه‌مانشێوه‌ ئه‌وه‌ی به‌ زه‌بری چه‌ک نه‌یتوانیوه‌ له‌گه‌ڵیان بکرێت، به‌تایبه‌ت له‌لایه‌ن تورکه‌ عوسمانییه‌کان له‌ 400 ساڵی ئیمپراتۆریه‌ته‌که‌یان، ئه‌وا هه‌وڵیاندا له‌ڕێگای ریفۆڕم گۆڕانکاری له‌ ئایینی ئێزیدی دروست بکه‌ن، هاتنی شێخ هادی، یان شێخ عوده‌ی، هه‌مانکات دروست بوونی ریزبه‌ندی و سیستمی هیرارشی له‌نێو ئێزیدییه‌کان" شێخ، میر، فه‌قیر، مرید، قه‌وال....هتد" هه‌روه‌ها دروست کردنی په‌رستگا و ناولێنانی ئیسلامیانه‌ به‌ناوی حه‌ج، سه‌فاو مه‌روا...هتد، کۆتایش گۆڕ و جل و به‌رگ و شوێنی په‌رستنی شێخ هادی بووەته‌ نه‌زره‌گای هه‌ره‌ سه‌ره‌کی ئێزیدییه‌کان، به‌واتایه‌کیتر، شێخ هادی ته‌قلیدی پێغه‌مبه‌ر محەمه‌دی کردوەته‌وه‌و خۆی کردوەته‌ ناوه‌ندی په‌رستن و سازشی نێوان تاک و کۆمه‌ڵی ئێزیدی"رێوڕه‌سمی په‌رستگای لاله‌ش وه‌ک نمونه‌". ناتوانین بڵێین ئێزیدییه‌کان له‌ رێگای شێخ هادی له‌ راسته‌هێڵی خۆیان ده‌رچوونه‌، به‌ڵام ناشتوانرێن بڵێین وه‌ک خۆیان ماونه‌ته‌وه‌. ئه‌وه‌ی له‌ئه‌مڕۆ گرنگه‌ بۆ ئێزیدییه‌کان و شه‌نگالییه‌کان، ئه‌ویش مانه‌وه‌یە به‌ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی و ئاینی خۆیان و پاراستنی ناسنامه‌که‌یان.

شه‌نگال هه‌رێمێکی له‌بیرکراو:

تاساڵی 2003 شه‌نگال، به‌هۆکاری سیاسه‌تی داگیرکه‌ری عه‌ره‌بی به‌عسی، له‌ژێر سته‌می چه‌وسانه‌وه‌و نکۆڵی کردن و توانه‌وه‌ دابوو، به‌هه‌موو شێوه‌یه‌کیش شه‌ڕی له‌ناوبردنی ناسنامه‌ی ده‌کرا، به‌هه‌موو که‌موکوڕیه‌کانه‌وه‌ شه‌نگالییه‌کان به‌رخودانیان کرد و له‌سه‌ر پێیان مانه‌وه‌، واتا ناسنامه‌ی کوردبوون و ئێزیدیایه‌تیان پاراست، ئه‌گه‌ر خورده‌یه‌کیش هه‌بووبن به‌ناوی "ئێمه‌ ئێزیدین کورد نین"، ئه‌وانیش دوای رووداوه‌کانی 2014 ئیدی ده‌نگیان بڕاو بوونه‌ پارچه‌یه‌ک له‌ ده‌ستێوه‌ردانی هێزی ده‌ره‌کی و نه‌یانتوانی هیچ رۆڵێکان هه‌بێ له‌ پاراستن و رووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی دوژمن.

له‌9/4/ 2003 وه‌ تا 3/8/2014 شه‌نگال له‌ژێر ده‌ستی ده‌سه‌ڵاتی پ د ک/ عێراق دابوو، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی هێزو لایه‌نی تریش هه‌بوون، به‌ڵام هه‌موو به‌ڕێوه‌بردن له‌لایه‌ن لقی پارتیه‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌چوو، به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ خزمه‌تگوزارییه‌ک پێشکه‌ش بکات، هه‌موو خه‌ڵک دە‌ڵێن پارتی ته‌نها شه‌نگال و ئێزیدی ویستون بۆ ده‌نگه‌کانیان، وه‌کوتر هیچی بۆ نه‌کردوون، له‌لایه‌کیتریش ئیداره‌ی پارێزگای نه‌ینه‌وا له‌ دوای 2003 وه‌ نه‌ک نه‌یتوانی خزمه‌ت پێشکه‌ش ده‌ڤه‌ری ئێزیدییەکان بکات، به‌ڵکو نه‌یتوانی بشیان پارێزێت، بێگومان راونان و کوشت و تاڵان کردنیان له‌ناو موسڵ، له‌ 14/8/2007تیش کۆمه‌ڵکوژی تل عوزێر و سیبا شێخ خدریش، که‌ زیاتر له‌سه‌دان شه‌هیدو برینداری لێکه‌وته‌وه‌.

زهنیه‌تی پارتی، بێگومان زهنیه‌تێکی ئیسلامیی سوننی، ته‌ریقه‌تی نه‌قشه‌به‌ندی، چینی سه‌رده‌ست و ده‌سه‌ڵاتداره‌، ئێزیدی و چینی خواره‌وه‌ی کورد و نه‌ته‌وه‌و ئایینه‌ په‌راوێزخراوه‌کان وه‌ک کۆیله‌ و خزمه‌تکار سه‌یریان ده‌کات، بۆیه‌ نابێ چینی سه‌رده‌ست و خاوه‌ن عه‌رش، خزمه‌تی ره‌ش و رووتی ئێزیدی و شه‌نگال بکات، له‌لایه‌کیتر له‌لایه‌ن زهنیه‌تی ئیسلامیی ده‌سه‌ڵاتگه‌را ئێزیدی شه‌یتان په‌رست و کافر و موشریکن، بۆیه‌ ناکرێ و نابێ موسڵمانێک خۆی بۆ به‌کوشت بدات. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی پارتییه‌ موسڵمانه‌کان به‌رگریان نه‌کرد و یان باوه‌ڕیان به‌ به‌رگری کردن نه‌بوو له‌ئێزیدییه‌کان، هه‌مانکات نه‌یانهێشتبوو پارتییه‌ ئێزیدییه‌کانیش به‌رگری له‌خۆیان بکه‌ن، ئه‌مه‌ش وای کرد که‌ چه‌ته‌کانی داعش له‌هێرشێکی چاوه‌ڕوانکراو په‌لاماری شه‌نگال بده‌ن و به‌هه‌زاران مرۆڤی ئێزیدی کۆمه‌ڵکوژ بکه‌ن و هه‌زارانیشیان لێ ئه‌نفال و ژینۆساید بکه‌ن. بێگومان پارتی خۆی به‌رگری له‌شه‌نگال نه‌کرد، ده‌شیویست که‌سیش به‌رگری له‌شه‌نگال نه‌کات، باوه‌ڕم دیمه‌نی راکردنی هێزه‌ پۆشته‌ و په‌رداخه‌که‌ی پارتی"زێره‌ڤانی" چۆن به‌هه‌موو هێزیانه‌وه‌، به‌چه‌کی قورسیانه‌وه، تا دهۆک و به‌شێکیشیان تا رۆژئاوا رایانکرد، ئه‌و خه‌نده‌که‌ی به‌ شۆڤه‌ل و عه‌فاره‌ هه‌ڵیانکه‌ندبوو به‌ده‌ست پڕیان ده‌کرده‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی زووتر گیانی خۆیان رزگاربکه‌ن. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی باسی سیناریۆی جۆراو جۆر دەکرێت له‌سه‌ر راکرن و چۆڵکردن و راده‌ستکردن و هه‌ڵهاتن و کشانه‌وه‌ی هێزه‌کانی پارتیی له‌شه‌نگال، بیانو و پاساویان هه‌رچی دە‌بێ کێشه‌ نییه‌، به‌ڵکو له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێک له‌پاساوه‌کانیا راستیش بێ، به‌ڵام ئه‌وان هێزی پاراستن و به‌رگری شه‌نگال بوون، ناکرێ و نابێ به‌ر له‌خه‌ڵک ئه‌وان راکه‌ن و سه‌نگه‌ر به‌جێبهێڵن.

جینۆساید و به‌رخودانی له‌شه‌نگال:

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی شه‌نگال وه‌ک هه‌رێمێک ده‌رکه‌وت که‌ هیچ که‌س و لایه‌نێک خاوه‌نداریه‌تی لێ  ناکا و خه‌ڵکه‌که‌ی به‌شێوه‌یه‌کی هه‌ره‌ تراژیدی ده‌بوونه‌ خۆراکی گورگه‌ هاره‌کانی داعش و هاوپه‌یمانه‌کانی، بێگومان به‌که‌وتنه‌ شه‌نگالی ژێرده‌ستی داعش، ته‌ختی ده‌سه‌ڵاتی هه‌ولێر هه‌ژا، زۆرجار ده‌سه‌ڵاتدارانی هه‌ولێر دە‌ڵێن "ئه‌گه‌ر ئێمه‌ له‌ شه‌نگال رامان نه‌کردبوایه‌ شه‌نگال و ئێزیدی به‌جیهان نه‌ده‌ناسران". یان خه‌ریک بوون قاره‌مانی ساخته‌"موزیه‌ف" دروست بکه‌ن به‌گریانی هه‌ندێک په‌رله‌مانتار، یان به‌فڕێدانی خۆراکی به‌سه‌رچووی مۆڵه‌کانیان له‌سه‌ر چیای شه‌نگال، منداڵه‌کانیان پێ بکه‌نه‌ فس فس پاڵه‌وان.

قاره‌مانه‌ راسته‌قینه‌کانی به‌رخودانی شه‌نگال سه‌ربازی ونن، له‌کاتی خۆیدا ئه‌رکی خۆیان جێبه‌جێده‌که‌ن، ناوی 12 گه‌ریلاکه‌ی هه‌په‌گه‌ به‌داخه‌وه‌ له‌لایه‌ن راگه‌یاندنه‌کانی باشور ناناسێندران به‌جه‌ماوه‌ر، چونکه‌ راگه‌یاندنه‌کانی باشوریش زۆر هاوکارن بۆ دروستکردنی قاره‌مانی ساخته‌، نمونه‌ش ئه‌وانه‌بوون که‌چوون بۆ کۆشکی ئه‌لیزای فه‌ره‌نسا، یه‌کیان هێزه‌که‌ی له‌شه‌نگال و یه‌کیشیان له‌ گوێڕ رایانکردبوو، دواتر فلیمی سینه‌مایان به‌پاره‌ی خه‌ڵک له‌سه‌ر ده‌رخستن. جیهانیش زانی که‌ قاره‌مانه‌کانی ده‌سه‌ڵات ساخته‌ن و فرمێسکەکانیان تیمساحین، بۆیه‌ کچێکی رزگاربووی ده‌ستی داعشی کرده‌ بالیۆزی نیازپاکی "نادیه‌ موراد"، هه‌مانکات شایسته‌ی خه‌ڵاتی ساڵی ساخارۆف بینرا.

قاره‌مانی رێگری کردن له‌گه‌وره‌بوونی کاره‌ساته‌که و دانانی سه‌نگه‌ری به‌رخودان له‌چیای شه‌نگال، له‌گه‌ڵ خه‌ڵکی وڵاتپارێزی شه‌نگال. دەکرێ بگوترێ نه‌وه‌کانی دروێشی عه‌بدی جارێکیتر هاتنه‌وه‌ گۆڕه‌پانی تێکۆشان، ئه‌نجام به‌ڕاستیش ئه‌کادیمیایی سیاسیی و چه‌کداری دروێشی عه‌بدی له‌سه‌ر چیای شه‌نگال دروست بوو، ئیدی شه‌نگال له‌ هه‌رێمی ته‌سلیم بوون و راکردن و ترسنۆکی، بوو به‌هه‌رێمی به‌رخودان و ئازادی و قاره‌مانیه‌تی. هه‌مانکات شه‌رڤانانی رۆژئاوا سه‌ره‌ڕای گه‌وره‌ترین هێرشی دوژمنیان له‌سه‌ربوو، دیسان ئه‌رکی نیشیمانیان جێبه‌جێکردو له‌گه‌ڵ رزگارکردنی ده‌یان هه‌زار ئێزیدی له‌ناو کاره‌سات، هه‌مانکات که‌وتنه‌ سه‌نگه‌ری به‌رگری و ئه‌زمونی رۆژئاوایان گواسته‌وه‌ سه‌ر چیایی شه‌نگال و فێریان کردن که‌ده‌بێ ئێزیدیخان خاوه‌نی هێزی پاراستنی تایبه‌ت به‌خۆی بێ، کوڕان و کچانی ئێزیدی هاتنه‌ لای یه‌کتر و به‌هاوکاری گه‌ریلاکانی هه‌په‌گه‌ یه‌کینه‌کانی به‌خودانی شه‌نگال" یه‌به‌شه‌"یان دروست کرد. سه‌ره‌ڕای مانه‌وه‌یان زیاتر له‌شه‌ش مانگ له‌ چه‌مبه‌ری چه‌ته‌کانی داعش و پارتیی، به‌ڵام نه‌یانهێشت لاوازی له‌سه‌نگه‌ری به‌رگری دروست بێ، رۆژ دوای رۆژ رۆحی به‌رخودان زیاتر به‌ره‌وپێشه‌وه‌ چوو. ئه‌و ئیراده‌یه‌یی له‌ چیایی شه‌نگال جێگیربوو، بڕیاریدا ئیتر مێژووی 3/8/2014 به‌بێته‌ خاڵی وه‌رچه‌رخان، ئیتر جارێکیتر نه‌بێته‌وه‌ کۆیله‌یی ده‌ستی ناوه‌ندگه‌رایی عه‌ره‌بی سونی نه‌ینه‌وه‌و که‌رسته‌ی گه‌مه‌ی خۆ پفدانی ده‌سه‌ڵاتی هه‌ولێر و دهۆک بن. بۆیه‌ش بوێرانه‌ بڕیاریاندا بۆ دامه‌زراندنی ئه‌نجومه‌نی خۆبه‌ڕێوه‌بردنی شه‌نگال، شه‌نگالییه‌کان ئیتر خۆیان خۆیان به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن، بێگومان خۆیشیان خزمه‌تی خۆیان ده‌که‌ن، قائیمقامه‌که‌ی مه‌نفای شه‌نگال ته‌نها دە‌توانێ له‌ راکردن پێشه‌نگ بێ، له‌خزمه‌ت بۆ شه‌نگال بووەته‌ بوکه‌ڵه‌ی ده‌ستی ئه‌وانه‌ی شه‌نگالیان جێهێشت بۆ دوژمن. مرۆڤه‌ ژێرده‌ست و کۆیله‌ و چه‌وساوه‌و بێ ئومێد له‌ ئازادی و رزگاریی، ئیدی بوونه‌ خاوه‌نی بڕیاری خۆبه‌ڕێوه‌بردنی مه‌ڵبه‌ندی ئێزیدیان، چیتر ئێزیدییه‌کان له‌سه‌ر ئایین و نه‌ته‌وه‌ ناچه‌وسێنه‌وه‌، به‌ڵکو به‌شانازیه‌وه‌ خاکی ئێزیدیخان و شه‌نگالی پیرۆز دەپارێزن و خزمه‌ت دە‌که‌ن و ژیانێکی شه‌ره‌فمه‌ندانه‌ دوور له‌ده‌ستدرێژی چه‌ته‌و به‌کرێگیراوان، به‌حورمه‌ته‌وه‌ به‌ڕێوه‌ده‌بن، بۆیه‌ باشترین و جوانترین و به‌هێزترین و ساده‌ترین و به‌ئیراده‌ترین بڕیار و شێوازی به‌رێوه‌بردن، خۆبه‌ڕێوه‌بردنی دیموکراتیانه‌یه‌ له‌سه‌ربنه‌مای کۆنفیدراڵی دیموکراتی، ئیدی شه‌نگال بێ خاوه‌ن نییه‌، ئیدی شه‌نگال بێ به‌ڕێوه‌به‌رو بێ سه‌رپه‌رشت نییه‌، ئێزیدییه‌کان خاوه‌نی خۆیانن.

که‌س وه‌ک ئۆجالان خه‌می شه‌نگالی نه‌بوو:

له‌ وڵاتانی ئه‌وروپا و قه‌فقاسیا و رۆژئاواو باکوری کوردستان، به‌ڕێز ئۆجالان زۆرترین هه‌وڵی به‌ڕێکخستنکردنی جڤاکی ئێزیدی داوه‌، بۆ ئه‌مه‌ش له‌ئه‌وروپا سیسته‌می ماڵی ئێزیدیانی پێشخست، به‌هه‌مانشێوه‌ له‌ قه‌فقاسیاش دوای هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی سۆڤیه‌ت خاوه‌نداریه‌تی لێکردن و له‌ده‌وری یه‌کتری کۆکردنه‌وه‌، له‌باکور و رۆژئاواش له‌سه‌ره‌تای ده‌ستپێکردنی شۆڕش ئێزیدییه‌کان جێ په‌نجه‌یان دیاربووه‌، له‌ هه‌ڵبژاردنه‌کانی 2015ی تورکیاش دوو که‌سایه‌تی ئێزیدی ژنێک و پیاوێک له‌سه‌ر لیسستی هه‌ده‌په‌ چوونه‌ په‌رله‌مانی تورکیا " فه‌له‌کناس یوجا و عه‌لی ته‌مه‌ر"، به‌هه‌مانشێوه‌ له‌ناو خۆبه‌ڕێوه‌بردنی دیموکراتیانه‌ی شه‌نگالیش له‌سه‌ربنه‌مایه‌کی تایبه‌ت خۆیان رێکخستوه‌و له‌هه‌ردوو رووی ئایینی و نه‌ته‌وەیی کاروباره‌کانیان به‌ڕێوه‌ده‌بن.

له‌ساڵی 2007 به‌رله‌ ماوه‌یه‌کی کورت که‌ ته‌قینه‌وه‌که‌ی تل عوزێر و سیبا شێخ خدر ببێ، به‌ڕێز ئۆجالان له‌په‌یامێکدا له‌زیندان وتی: شه‌نگال بپارێزن و له‌گه‌ڵ رێکخراوی نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان بکه‌ونه‌ په‌یوه‌ندی بۆ ئه‌وه‌ی گره‌نتی پاراستنی شه‌نگال بکرێ"، به‌ڵام په‌یامه‌که‌ی به‌ڕێزیان جێبه‌جێ نه‌کرا، به‌هه‌مان شێوه‌ دوای هێرشه‌کانی چه‌ته‌کانی داعش بۆسه‌ر رۆژئاواو دواتر داگیرکردنی موسڵ، به‌ڕێز ئۆجالان له‌ نیسانی 2014 پرسیاری ئەوەی کرد: له‌ سه‌رکردایه‌تی بزووتنه‌وه‌ی ئازادیخوازی کوردستان، "چیکراوه‌ بۆ پاراستنی شه‌نگال، چۆن شه‌نگال بپارێزرێت، له‌هه‌وڵی داگیرکردن و کۆمه‌ڵکوژکردنی شۆڕش چی دە‌کات؟؟" له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ به‌ئاگاداری به‌ڕێوه‌به‌رانی باشور و هه‌رێمی شه‌نگال هه‌وڵدرا هێزێکی 20گه‌ریلای له‌چیای شه‌نگال به‌جێ بکرێ، تاکو بتوانرێ پاراستنی شه‌نگال رێکخستن بکرێ، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌وکات رێگایان نه‌دا، پێچه‌وانه‌ له‌و گه‌ریلایانه‌ی خۆیان گه‌یاندبوایه‌ چیای شه‌نگال 8 که‌سیان له‌لایه‌ن هێزه‌کانی پارتییه‌وه‌ ده‌ستگیرکران. ئه‌گه‌ر ئه‌و ژماره‌یه‌ له‌کاتی خۆیدا گه‌یشتبا چیای شه‌نگال و ئاماده‌کاریه‌کانی خۆی به‌ته‌واوی بکردبوایه‌‌، خه‌ڵکی ئێزیدی مه‌شقی چه‌کیان بکردبوایه‌ و ئاگاداربوونایه‌ له‌پیلانه‌کانی دوژمن، بێگومان له‌وانه‌نه‌بوو کاره‌سات و کۆمه‌ڵکوژی 3/8/ 2014 روویدابوا.

شه‌نگال وه‌ک خاڵی ناکۆک و وه‌رچه‌رخانی دیموکراتیانه‌:

شه‌نگاڵ برینداری 73 فه‌رمان، له‌ده‌ستوری عێراق له‌هێڵی ماده‌ی 140ی جێناکۆک، له‌ژێر ئابلۆقه‌ی پ د ک /عێراق. له‌لایه‌کیتر جێی شانازی جیهان و نوێنه‌ری نیازپاکی رێکخراوی نه‌ته‌وه‌یه‌کگرتووه‌کان، خه‌ڵاتی ساڵی ساخارۆف، بوونه‌ مه‌ڵبه‌ندی تێکۆشان و به‌رخودان و خاڵی به‌یکگه‌یشتنی باشور و رۆژئاوا، ئه‌زمونێکی نوێ له‌خۆبه‌ڕێوه‌بردنی دیموکراتیانه‌. شه‌نگال له‌ په‌راوێزخستنه‌وه‌ هاته‌ ناوه‌ندی ململانێ و گۆڕانکارییه‌کان. چیتر شه‌نگال و ئێزیدییه‌کان په‌راوێزخراو و لاپه‌ڕنین، ئیدی ده‌ستور و یاسا و په‌رله‌مانی هه‌رێمی کوردستان ناتوانێ چیتر کۆتایه‌ک بۆ ئێزیدییه‌کان دانه‌نێت، ده‌ستوری عێراقیش ناتوانێ ته‌نها به‌یه‌ک نوێنه‌ر گوزاره‌ له‌ جڤاکی ئێزیدی بکات.

ده‌وڵه‌تی تورک به‌هێز و پارتیش به‌ڕاگه‌یاندن هه‌ڕه‌شه‌ی شه‌ڕ و تێکدانی ئه‌زمونی شه‌نگال ده‌که‌ن، له‌ئێستا بیانوی نه‌هاتنه‌ لای یه‌کتر و کۆنه‌بوونه‌وه‌ی لایه‌نه‌ سیاسییه‌کان به‌تایبه‌تی پارتیی و په‌که‌که‌ شه‌نگاله‌، پارتی پێیوایه‌ که‌نابێ شه‌نگال له‌ده‌ستی خه‌ڵکی شه‌نگال دابێ، به‌ڵکو وه‌ک به‌ر له‌3/8 له‌ژێر هه‌ژموونی خۆیدابێ و به‌ئاره‌زووی خۆی بڕیار له‌سه‌ر چاره‌نوسیان بدات. هه‌نده‌ی په‌که‌که‌ یه‌ ده‌یاوێت خه‌ڵکی خۆڕاگری شه‌نگال خۆیان بڕیارده‌ربن له‌ به‌ڕێوه‌بردن و پاراستنی شه‌نگال و شه‌نگال له‌په‌راوێزه‌وه‌ وه‌ک هه‌رێمێکی سه‌ره‌کی مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ بکرێت، چیتر شه‌نگال نابێ له‌ په‌راوێزدابێ، به‌ڵکو پێویسته‌ خاڵی وه‌رچه‌رخانبێ له‌سیاسه‌تی باشوری کوردستان و جڤاکی ئێزیدی له‌ توانج و بێچاره‌ی ده‌رکه‌ون و به‌ئیراده‌ی خۆیان به‌شێوه‌یه‌کی دیموکراتیانه‌ کاروخه‌باتی خۆیان بکه‌ن، تاکو چیتر رووداوی 7ی نیسانی 2007 کوشتنی"دوعا" دووباره‌ نه‌بنه‌وه‌، به‌ڵکو ژنی شه‌نگال بووەته‌ خاوه‌ن هێز و له‌ئیداره‌ی دیموکراتیانه‌و له‌ پاراستنی شه‌نگال ده‌بێ هه‌بێ، نابێ ئیتر ژنی شه‌نگالی ببێته‌ نێچیری پیاوه‌ چاو برسییه‌ موسڵمانه‌کان و کۆنه‌په‌رستی پیاوی ئێزیدی.‌

 هه‌رچه‌نده‌ تائێستا تاوانبارانی کشاندنه‌وه‌ی هێزی پێشمه‌رگه‌ له‌ شه‌نگال و راده‌ستکردنی به‌داعش نه‌دراونه‌ته‌ دادگا و هیچ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌کی بێلایه‌ن له‌و دۆسیه‌ نه‌کراوه‌، به‌ڵام به‌دروست کردنی ئه‌و به‌دیلانه‌ی چیای شه‌نگال له‌بنه‌ڕتدا تاونباران سزادراون و چیتر خه‌ڵکی شه‌نگال ئه‌وانه‌ی ناوێ که‌بوونه‌ هۆکاری جینۆساید و کۆمه‌ڵکوژکردن و ئه‌نفال و قڕکردنیان، ئیتر شه‌نگالییه‌کان نهێنی له‌ناوچوونی خۆیان دۆزیوه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ نادیه‌ موراد به‌شێوه‌یه‌کی زۆر جوان و ساده‌ له‌به‌رده‌م نوێنه‌ری هه‌موو ده‌وڵه‌تان گووتی:"ژیان ته‌نها بۆ ئێوه‌و منداڵه‌کانتان نییه‌، به‌ڵکو ئێمه‌ش مافی ئه‌وه‌مان هه‌یه به‌ئاسوده‌ی بژین." نه‌ک ته‌نها مافی ژیان، به‌ڵکو مافی خۆبه‌ڕێوه‌بردن و خۆ پاراستن و خۆ رێکخستنیشیان هه‌یه‌.‌ 

هێشتا سنوری شه‌نگال به‌ته‌واوی ئازادنه‌بووه‌، له‌وانه‌یه‌ جارێکیتر وه‌ک شاری ته‌دموری سوریا داعش داگیری بکاته‌وه، یان بخرێته‌ ناو  ئاڵوگۆڕ و مامه‌ڵه‌ی هێزه‌ سیاسیه‌ هه‌رێمیه‌کان، له‌لایه‌کیتر که‌پارتی ئه‌ڵێ په‌که‌که‌ بڕوات له‌شه‌نگال چ گرنتیه‌ک هه‌یه‌ که‌پارتی جارێکیتر شه‌نگال جێناهێڵێته‌وه‌و چۆن شه‌نگال ده‌پارێزێ؟، ئه‌وکات کێ بگاته‌وه‌ هاواری شه‌نگال، له‌لایه‌کیتر هێزه‌کانی به‌رخودانی شه‌نگال یه‌به‌شه‌ خۆی به‌ڕێکخستن کردوه‌، چۆن به‌بێی ئه‌وان پارتی ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ شه‌نگال.

پارتی بۆچی ده‌یه‌وێ په‌که‌که‌ له‌شه‌نگال نه‌مێنێ‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئابڵۆقه‌یه‌کی چڕتر بخاته‌ سه‌ر رۆژئاوای کوردستان، یان سه‌وداو مامه‌ڵه‌یه‌کیتر به‌شه‌نگال بکات، یان رووی خۆی به‌شه‌نگال سپی بکاته‌وه‌، چونکه‌ عێراق و هه‌رێمی کوردستان ساڵی 2017 به‌ره‌و هه‌ڵبژاردن ده‌چن، پارتی به‌بێ شه‌نگال له‌کوردستان ده‌بێته‌ هێزی سێیه‌مین، بۆیه‌ پارتی ده‌یه‌وێ به‌هاوبه‌شی له‌ گه‌ڵ تورکیا، جارێکیتر هه‌ژموونی خۆی دروست بکاته‌وه‌، بۆ ئه‌مه‌ش پێویستیه‌تی که‌ په‌که‌که‌ هه‌نگاو بۆ دواوه‌ بنێت. ئه‌گه‌رنا پارتی هیچ پرۆژه‌یه‌کی بۆ شه‌نگال نیه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی له‌ 2003 تاکو 2014 پارتی هیچ خزمه‌تی شه‌نگالی نه‌کرد، پێچه‌وانه‌ راده‌ستی دوژمنیشی کرد، په‌که‌که‌ به‌وهاوکاری خه‌ڵکی شه‌نگال له‌ دوو ساڵ کۆمه‌ڵێک خزمه‌ت و داهێنانی بۆ شه‌نگالیه‌کان کرد که‌ ده‌توانن جڤاکێکی ئازاد و دیموکرات و یه‌کسان و خۆش گوزه‌رانی له‌سه‌ر بونیاد بنێنن. پارتی بانگێشه‌ی ده‌وڵه‌ت ده‌کات له‌ هه‌رێمی کوردستان، ده‌وڵه‌ته‌که‌ی پارتی ته‌نها له‌سه‌ر شه‌نگال ماوه‌، یان به‌ڕاستی په‌که‌که‌ رێگره‌ له‌به‌رده‌می، بێگومان نا، بێگومان خه‌ڵکی هه‌رێمی کوردستان له‌ناو قه‌یرانێکی گه‌وره‌ی ئابوری و نه‌بوونی موچه‌و خزمه‌تگوزاریدان، له‌جیاتی ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌و ئاشوب نانه‌وێیه‌، باشتره‌ خزمه‌تی خه‌ڵک بکه‌ن و چیتر رێگریش نه‌که‌ن له‌ ئاوه‌دان کردنه‌وه‌ی شه‌نگال و ئابلۆقه‌کانیشیا له‌سه‌ر رۆژئاوا هه‌ڵگرن.

 ‌ 
  ‌


كه‌ش و هه‌وا

فەیسبووك