کوردی           عربی
جوتیار كه‌مانگه‌ر

باسیک به‌ شاری‌ هه‌ڵه‌بجه‌‌



تێشکێک ئه‌خینه‌ سه‌ر فه‌رمانڕه‌وایه‌تی‌ ناوچه‌ی‌ هه‌ڵه‌بجه‌. یه‌که‌م فه‌رمانڕه‌وایه‌تی‌ ناوچه‌که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ (به‌کر به‌گ سڵیمان به‌گی‌ بابان) که‌ به‌ به‌کره‌ سوور ناوبانگی‌ ده‌رکردوه‌ و یه‌کێک بووه‌ له‌ به‌گه‌ به‌ناوبانگه‌کانی‌ بابان و له‌ دوای سڵیمان به‌گی‌ باوکی‌ له‌ ساڵی‌ (1602)ز ژیاوه‌ و پایته‌ختی‌ فه‌رمانڕواییه‌که‌شی‌ له‌ به‌کراوا ی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ دا بوو. ورده‌ ورده‌ سنوری‌ ناوچه‌که‌ی‌ فراوان کردووه‌ و تاوه‌کو دواجار له‌ سیروانه‌وه‌ تا زێی‌ کۆیی گرتوه‌ته‌وه‌. پاشان له‌ ناوچه‌که‌دا کوڕێکی‌ خۆی‌ به‌ جێهێشتووه‌ و له‌ خورماڵدا فه‌رمانداری‌ کردووه‌، خۆشی‌ گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ ناوچه‌ی‌ قه‌ڵاچۆالان و پاشانیش چووه‌ته‌ ناوچه‌ی‌ به‌کره‌جۆ و ئه‌و ناوچه‌ یه‌شی‌ هه‌ر به‌ناوی‌ خۆیه‌وه‌ ئاوه‌دانکردووه‌ته‌وه‌. ده‌ڵین به‌کر به‌گ چاوی‌ بڕیوه‌ته‌ که‌رکوک و ویستوویه‌تی‌ بێهێنیته‌وه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆی‌، به‌و هۆیه‌وه‌ له‌گه‌ڵ عوسمانییه‌کاندا تێکچووه‌ و له‌ ساڵی‌ (1609)ز دا کوژراوه‌. جا له‌مه‌و دوا بۆ ماوه‌ی‌ (5) پێنج سالێک خاکی‌ به‌به‌ که‌وتووه‌ته‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ عوسمانیه‌کان، دواتر (خانه‌ پاشا)ی‌ برازای‌ به‌کر به‌گ له‌ده‌ستی‌ سه‌ندونه‌ته‌وه‌ و هێناویه‌تییه‌وه‌ ژێر ده‌سه‌ڵاتی‌ خۆماڵی‌. ئیتر له‌وه‌ به‌دوا ناوچه‌که‌ دوای‌ گواستنه‌وه‌ی‌ بابانیه‌کان بو سلێمانی‌ دروستکردنی‌ شار له‌و جیی‌ ئیستا. کۆچی‌ جافه‌کان بۆ ناوچه‌یه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ جافه‌کاندا بووه‌ له‌ ساڵی‌ (1700)ز هۆزه‌کانی‌ جاف دروستکه‌ر و بنیاتنه‌ری‌ هه‌ڵه‌بجه‌ن. ورده‌ ورده‌ ئه‌م شوێنه‌ی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ به‌ هۆی‌ ناوداری‌ شوێنه‌که‌یه‌وه‌ که‌ ئه‌ڕوانێت به‌سه‌ر ده‌شتی‌ (شاره‌زوور) دا، زیاتر ئاوه‌دان بوته‌ووه‌ و ته‌نها (خێڵه‌کانی‌ جاف)ی‌ تێدا بووه‌ که‌ زیاتر له‌ (12) هه‌زار خێزان ئه‌بن، ناوه‌ندی‌ ئاوه‌دانی‌ شاره‌زوور بووه‌، پاشان خه‌ڵکی‌ تر هاتوون و پاڵیان داوه‌ به‌ هۆزه‌کانی‌ جافه‌وه‌ زیاتر ئاوه‌دان بۆته‌وه‌. جافه‌کان به‌شوێن ڕێگا چاره‌یک ئه‌گه‌ڕان واز له‌ کۆچه‌رایه‌تی‌ به‌هێنه‌ن نیشته‌جێه‌ بن له‌ هه‌موو ڕویه‌کیشه‌وه‌ گوزه‌ران ل ه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ دا گونجاو بوو، بۆیه‌ بڕیاریاندا ده‌ست به‌ دروستکردنی‌ شاری‌ هه‌ڵه‌بجه‌ بکه‌ن، ژماره‌ێکی‌ زۆر سه‌رچاوه‌ مێژوو نوس له‌ وه‌دا یه‌کده‌گرنه‌وه‌ که‌ به‌ هه‌زاران ساڵ پێش زایین بوونی‌ ژیان و قه‌ڵه‌مڕه‌وی‌ بچوک و گه‌وره‌، کورد و بێگانه‌، له‌م ناوچه‌یه‌دا هه‌بوون، وه‌ک (ئاشووریه‌کان، بیشداییه‌کان، میدییه‌کان، هه‌خامه‌ییه‌کان، ئه‌سکه‌نده‌ر ) له‌ سه‌ده‌ی‌ چواری‌ پێش زایین وه‌ ئه‌شکانی‌، ساسانیه‌کان، هاتنی‌ ئیسلام (21ک ،،643 ز) روادییه‌کان و سلجوقییه‌کان و ئه‌تابه‌که‌کان، ئه‌ییوبی‌ ،مه‌غۆلی‌، جه‌لائیدی‌ مه‌ڕه‌سپی‌، ته‌یموری‌ له‌نگ (1400) ز ئه‌رده‌ڵان، سه‌فه‌وییه‌کان، بابانه‌کان ،عوسمانیه‌کان ،ئینگلیز، وسمان پاشای‌ جاف، شێخ محمودی‌ نه‌مر. حکومه‌تی‌ عێراق و حکومه‌تی‌ کوردی‌ (حکومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ کوردستان) 
کۆچی‌ جوله‌که‌ : بۆ عێراق و ئێران و کوردستان وه‌ له‌ ناوچه‌ی‌ شاره‌زوور و هه‌ڵه‌بجه‌ چه‌ندین خێزانی‌ جوله‌که‌ ڕووی‌ تێده‌که‌ن و نێشته‌جێ ده‌بن و له‌ پاڵ خێه‌ڵه‌کانی‌ جاف دا په‌نا ئه‌درێن کاروباری‌ بازرگانی‌ ده‌که‌ن له‌و سنوره‌ دا، به‌مه‌ش ئه‌بێت به‌ ناوه‌ندی‌ بازرگانی‌ و ئاڵوگۆڕ له‌و سنوره‌ دا:
هه‌ڵه‌بجه‌ بازارێکی‌ گه‌رمی‌ هه‌بووه‌ شارۆچکه‌یه‌کی‌ کوردنیشنی‌ قه‌ره‌باڵغ بووه‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ (60) هه‌زار که‌س زیاتر بووه‌، ناوچه‌کانی‌ هاوسنووری‌ هه‌ریه‌ک له‌ وڵاتانی‌ ئێران و عێراق هاوشێوه‌ی‌ ناوچه‌ی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ن، ڕیش سپیان و پیاوه‌ دێرینه‌کانی‌ شار هه‌ندێکیان ده‌ڵێن یه‌که‌م خانوو له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ دا به‌گه‌کانی‌ (شیوه‌کاڵ) دروستیان کردوه‌ و پاشان نه‌وه‌کانێان له‌ وێدا نیشته‌جێ ده‌بن که‌ ئه‌مانه‌ش (حمه‌ چاوه‌ش) و هه‌ر سێ کوڕه‌که‌ی‌ (پیروت و سڵیمان و عه‌بدواڵا) ئه‌مانیش له‌گه‌ڵ خۆیاندا بنه‌ماڵه‌یه‌کی‌ تر دێنن، که‌ ئه‌مانه‌بوون، (حه‌مه‌پیروت) موختاری‌ تورک بووه‌، (ئه‌حمه‌د پێرۆت) و (سڵیمان) یش ئه‌م منداڵانه‌ی‌ هه‌بوون. حاجی‌ محه‌مه‌د و قادر و حاجی‌ فه‌ره‌ج و ئه‌مین و عه‌بدوڵڵا )ش ئه‌م منداڵانه‌ی‌ هه‌بوو (عوره‌حمان) و (ئه‌حمه‌د و محمود و ئه‌مین و حه‌مه‌ صاڵح) به‌ پێی‌ ئه‌م بۆ چوونه‌ یه‌که‌م بنه‌ماڵه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ی‌ دروستکردبێ ئه‌م مناڵانه‌ بوون. که‌ ئیستا له‌ ناو خه‌ڵکی‌ شار به‌ (13) سیانزه‌ ماڵه‌که‌ ناسراون، هونه‌ری‌ بیناسازی‌ و قیسه‌ری‌ له‌ هه‌ڵه‌بجه‌
هه‌ڵه‌بجه‌ هه‌ر له‌ دێر زه‌مانه‌وه‌ شێوازی‌ شارستانی‌ پێوه‌ دیار بووه‌، ماڵی‌ وه‌سمان پاشا ی‌ جاف نموونه‌ی‌ به‌رچاوی‌ هونه‌ری‌ بیناسازی‌ ئه‌و سه‌رده‌مه‌ی‌ کوردستان بووه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌ هه‌ڵه‌بجه‌ دوو قه‌یسه‌ری‌ تێدابووه‌، قه‌یسه‌ری‌ پاشا و قه‌یسه‌ری‌ حامید به‌گ که‌له‌ ساڵی‌ (1934)ز دروستکراوه‌ که‌ بیناسازیه‌کی‌ جوان ده‌یان دوکانی‌ تێدابوه‌ بۆ جۆره‌ها کاسپی‌ وه‌کو بازرگانی‌، خه‌یاتی‌، به‌زازی‌، شتی‌ ورده‌ فڕۆشی‌ ئه‌و دوو قه‌یسه‌رییه‌ مه‌گه‌ر له‌ شاره‌ کۆنه‌کانی‌ ئێران هه‌بووبێ. بینا و سه‌را و پۆلیسی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ ساڵی‌ (1930)ز دروستکراوه‌ به‌ڵام پیش ئه‌وه‌ش (سه‌راکۆنی‌) عوسمانییه‌کان هه‌بووه‌ و پێی‌ ده‌گوترا (سه‌راکۆنه‌که‌)..ده‌که‌وێته‌ پشت مزگه‌وتی‌ جامیعه‌ و به‌سه‌ر کانی‌ عاشقاندا ده‌ڕوانێ: ئه‌و کاته‌ هه‌ڵه‌بجه‌ (500) ماڵ ده‌بوو، ئوتێلێک و گه‌راجێکی‌ ئوتومبیلی‌ تێدابووه‌، له‌ ساڵی‌ (1940) ئامێری‌ کاره‌بایی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ رووناکی‌ به‌ شار ده‌به‌خشێت شوێنی‌ ئامێره‌ له‌ به‌رده‌م باخی‌ گه‌شتیدا بوو، له‌ مزگه‌وتی‌ جامیعه‌ خه‌زنه‌یه‌کی‌ ئاویان دروستکرد ناویان نا (حوشتر گه‌لۆ) وه‌کو فواره‌ ئاوی‌ به‌ ده‌وری‌ خۆیدا هه‌ڵده‌دا. پاشان به‌ هه‌وڵێکی‌ زۆر پرۆژه‌ی‌ ڕه‌سمی‌ ئاوی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ له‌ ساڵی‌ (1929) ته‌واوبوو و له‌ ساڵی‌ (1924) ته‌له‌گراف دامه‌زراوه‌ له‌ ناو شاری‌ هه‌ڵه‌بجه‌ ته‌نها یه‌ک ئۆتۆمبیل هه‌بوه‌ پێیان وتووه‌ (لۆریه‌که‌ی‌ عه‌زه‌) ئه‌م لۆرییه‌ به‌ دوو ڕۆژ ئه‌مسه‌ر و ئه‌و سه‌ری‌ ئه‌کرد له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ وه‌ بۆ سلێمانی‌ له‌ (1950)
له‌سه‌ر ناوی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ بیروڕای‌ جیاجیا هه‌ن: 
 ئه‌ڵێن کابرایه‌ک له‌و شوێنه‌ دا له‌ کۆنه‌وه‌ بێچوه‌ (هه‌ڵۆ) یه‌کی‌ گرتوه‌ به‌و شێوه‌یه‌ ناوی‌ لێنراوه‌ (هه‌ڵۆ به‌چه‌ ) پاشان بوه‌ به‌ هه‌ڵه‌بجه‌ هه‌ندێکی‌ تر ده‌ڵێن، ئه‌و شوێنه‌ زۆر دڵگیر بووه‌ به‌هۆی‌ باغ و بێستان و ئاو شییناییه‌وه‌ پێیان وتووه‌ (عجب جا) له‌ زمانی‌ فارسیه‌وه‌ وه‌رگێراوه‌ پاشان گۆڕاوه‌ به‌ (هه‌ڵه‌بجه‌) واته‌ جێیه‌کی‌ سه‌رسوڕهێنه‌ر هه‌ندێکی‌ تر ده‌ڵێن. ئه‌و ناوچه‌یه‌ باغ و بێستانی‌ هه‌بووه‌، دره‌ختی‌ (هه‌ڵوژه‌ی‌ )زۆر بووه‌، به‌ هۆی‌ گۆڕانکاری‌ له‌ زمانی‌ کوردیدا بووه‌ به‌ (هه‌ڵه‌بجه‌) ڕیوایه‌تێکی‌ تر ئه‌ڵێت. له‌ ساڵه‌کانی‌ (1600تا 1615) هه‌ڵۆخانی‌ ئه‌رده‌ڵان هه‌ڵه‌بجه‌ی‌ ئاوه‌دانکرۆته‌وه‌ هه‌ر به‌ ناوی‌ خۆیه‌وه‌ ناوی‌ ناوه‌ (هه‌ڵۆ چه‌) پاشان بووه‌ به‌ (هه‌ڵه‌بچه‌) هه‌ندێکی‌ تر ئه‌ڵێن. کاتێک خه‌ڵکی‌ ناوچه‌ی‌ کرمانشان له‌ ڕێگه‌ی‌ بازرگانیه‌وه‌ ڕۆشتون به‌ره‌و (حه‌ڵه‌ب)ی‌ سوریا بینیویانه‌ که‌وا ئاوهه‌وا ئه‌و ناوچه‌یه‌ له‌ هی‌ ناوچه‌ی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ ئه‌چێت، ناویان لێناوه‌ (حه‌ڵه‌بجه‌) واته‌ حه‌ڵه‌بی‌ پچوک، 
شوێنی‌ جوگرافی هه‌ڵه‌بجه‌ : 
شاری‌ هه‌ڵه‌بجه‌. ده‌که‌وێته‌ باکوری‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ عێراق. له‌ سه‌ر هێڵی‌ درێژی‌ (46) پله‌ی‌ ڕۆژهه‌ڵات و نێوان دوو بازنه‌ی‌ پانی‌ (35_36) باکور و ده‌که‌وێته‌ دووری‌ (76)کم له‌ باشووری‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ شاری‌ سلێمانی‌. (736)م له‌ ئاستی‌ ده‌ریاوه‌ به‌رزه‌ و رووبه‌ری‌ خاکه‌که‌ی‌ (1523) کم. ئاو و هه‌وای‌ مامناوه‌ندییه‌. ته‌نیا له‌وه‌رزی‌ زستاندا سارده‌ و له‌وه‌رزی‌ هاویندا گه‌رمه‌، به‌ شێوه‌یه‌کی‌ گشتی‌ له‌ وه‌رزی‌ به‌هار و پایز که‌ش و هه‌وای‌ خۆشه‌ و له‌باری‌ هه‌یه‌ و ناوچه‌یه‌کی‌ باراناوییه‌ له‌ ساڵدا (750) ملم بارانی‌ لێ ده‌بارێت 
سه‌باره‌ت به‌ لایه‌نی‌ تۆبۆگرافیش ده‌که‌ویته‌ به‌شی‌ باشووری‌ ڕۆژهه‌ڵاتی‌ ده‌شتی‌ شاره‌زوور. هه‌ڵه‌بجه‌ به‌ چه‌ند چیاک ده‌ووره‌ دراوه‌ وه‌ک چیا سه‌رکه‌شه‌کانی‌ (سورێن، شرام، ڕه‌نگین، نه‌وه‌ر، شنروێ، باڵانبۆ، شاخی‌ نێرگه‌زه‌ جاڕ، شاخی‌ هه‌ورامان ،) چوار ده‌وری‌ به‌ باغ ته‌نراوه‌، 
به‌رهه‌م هێنانی‌ کشتوکاڵ 
به‌رهه‌م هێنانی‌ کشتوکال و باخ و بێستاندا، گه‌نم و جۆ و چه‌ڵتو کیان چاندووه‌ و داره‌ هه‌ڵوژه‌ و قیسی‌ و قۆخ و سێو و هه‌نار و تویان ڕواندوه‌ به‌م کاره‌ شوێنه‌که‌یان ته‌واو بوژاندوه‌ته‌وه‌ ،
هاوینه‌هه‌واره‌کانی‌ هه‌ڵه‌بجه‌
هاوینه‌ هه‌واری‌ ئه‌حمه‌د ئاوا، سه‌رچاوه‌ی‌ زه‌ڵم، گوڵان، کانی‌ شێخ بامۆک، ته‌ویڵه‌ و ئاوێسه‌ر 
، بیاره‌ ،سه‌رکه‌ن، باوه‌کۆچه‌ک، گوندی‌ هاوار، کانی‌ و باخی‌ وه‌زگێڵ. 
ژیانی‌ خه‌ڵکی‌ ناوشاری‌ هه‌ڵه‌بجه‌ 
دانیشتوانی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ زیاتر به‌ کاروباری‌ دوکانداری‌، بازرگانی‌ باخداری‌، کشتوکاڵ، کارمه‌ندی‌ حکومه‌ت و ئاژه‌ڵداری‌ و ئیشوکاری‌ سه‌رپێی‌ و هاتوچۆی‌ مه‌رز و سنوره‌کانی‌ ئیران. ڕاوه‌ ماسی‌ به‌سه‌ر ئه‌به‌ن 
ئاینی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ 
ئاینی‌ ئیسلام و کاکه‌یی‌ و که‌ له‌ ئیستادا سه‌رجه‌م ژماره‌ی‌ دانیشتوانه‌که‌ی‌ پێکهێناوه‌. به‌ڵام جوله‌که‌کان به‌ فه‌رمانی‌ ساڵح جه‌بر له‌ ساڵی‌ (1948)ز جوله‌که‌کان ڕه‌گه‌زنامه‌یان لێ ده‌سه‌نرێته‌وه‌ و ئه‌مانیش به‌ره‌و ئیسرائیل کۆچ ده‌که‌ن، تا ساڵی‌ (1958) کڵێساکه‌یان چۆڵ ئه‌بێت ده‌کرێته‌ مزگه‌وت. 
له‌ ڕووی‌ ڕۆشنبیری‌ 
قوتابخانه‌ و ته‌کیه‌ و حوجره‌ و خانه‌قاو تێدابووه‌ :مزگه‌وتی‌ ته‌کیه‌ یه‌که‌م مزگه‌وت له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ دروستکراوه‌ ،به‌ڵام له‌ سه‌ره‌تادا زیاتر ده‌ووری‌ ته‌کیه‌ی‌ بینیوه‌ واتا اهلی‌ (ته‌سه‌وف) کاریان تێدا ده‌کرد و ته‌هلیله‌ و مه‌راسیمی‌ ده‌روێشایه‌تی‌ خۆیانیان تێدا به‌ڕێوه‌ ده‌برد. پێش ئه‌وه‌ی‌ هه‌ڵه‌بجه‌، قوتابخانه‌ی‌ تێدا بکرێته‌وه‌ .ته‌نها هۆیه‌کی‌ فێربوونی‌ خوێنده‌واری‌ حوجر و ته‌کیه‌ و مزگه‌وته‌کان بووه‌، هه‌تا ئیستاش ده‌ووری‌ ئه‌م ده‌زگیانه‌ له‌ فێربوونی‌ زانسته‌ شه‌رعیه‌کاندا ئاشکراو دیاره‌ ،کاتی‌ خۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌چووه‌ حوجره‌ نه‌ک هه‌ر خوێنده‌واری‌ به‌ڵکو فێری‌ زانستی‌ شه‌رعیش ده‌بوو: قوتابخانه‌ سه‌باره‌ت به‌ دامه‌زراندنی‌ قوتابخانه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵی‌ (1919)ز یه‌که‌م قوتابخانه‌ی‌ کوڕان دامه‌زراوه‌. کۆمه‌ڵی‌ له‌ خه‌ڵکی‌ شار (کۆمه‌ڵه‌ی‌ ئیمانه‌ی‌ مه‌کته‌بی‌ هه‌ڵه‌بجه‌) دروستده‌که‌ن. که‌ (ئه‌حمه‌د موختار جاف) یه‌کێک بووه‌ له‌ ئه‌ندامانی‌ و له‌ که‌ناری‌ شاره‌وه‌ پارچه‌ زه‌وی‌ یه‌کی‌ خۆی‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ پێشکه‌ش کردووه‌ دوایی‌ قوتابخانه‌که‌ ناوی‌ ده‌کریت به‌ (سیروان) یه‌که‌م قوتابخانه‌ی‌ کچانیش له‌ ساڵی‌ (1922)ز دروستکراوه‌ مامۆستا و به‌ڕێوه‌به‌ره‌که‌ی‌ (ماموستا نه‌عیمه‌ )بووه‌ ،یه‌که‌م ناوه‌ندیش له‌ ساڵی‌ (1945) ز کرایه‌وه‌ پاشان قوتابخانه‌ی‌ تێکه‌ڵاو کرایه‌وه‌ به‌ ناوی‌ (موخته‌ڵه‌ت) له‌ ساڵی‌ (1951)ز کچانیش به‌ڕێژه‌یه‌کی‌ که‌م تیایدا ده‌یانخوێند، 
شاعیره‌ ناوداره‌کانی‌ 
مه‌وله‌وی‌ تاوگۆزی‌ ،(نالی‌) ی‌ شاره‌زووری‌، مه‌ولانا خالیدی‌ شاره‌زووری‌ ،ئه‌حمه‌د موختاربه‌گی‌ جاف، تایه‌ر به‌گی‌ جاف، گۆران، ئه‌حمه‌د پریسی‌، پیر دلاوه‌ری‌ که‌مانگه‌ر (ده‌ره‌شیشی‌)، لامی‌، مه‌لا محه‌مه‌دی‌ چرۆستانی‌، شێخ عومه‌ری‌ بیاره‌، ئینجه‌ی‌ گه‌ڵاڵی‌، شمشاڵ، سه‌یقاڵ، مه‌ستی‌، مه‌لا ئه‌لیاسی‌ شاره‌زووری‌، مه‌لا جامیی‌ شاره‌زووری‌، مه‌لا سووره‌ی‌ شاره‌زووری‌، مه‌لا غه‌فووری‌ شاره‌زووری‌، مه‌لا قودووری‌ شاره‌زووری‌، مه‌لا شوکروڵڵای‌ شاره‌زووری‌، مه‌لا شافعی‌ شاره‌زووری‌، عیل به‌گی‌ جاف، نه‌رگز خانمی‌ شاره‌زووری‌، وه‌لی‌ دیوانه‌، سه‌ی‌ شه‌هابودینی‌ شاره‌زووری‌، سه‌ی‌ ئه‌بولوه‌فای‌ شاره‌زووری‌، سه‌ی‌ مسته‌فای‌ شاره‌زووری‌، یای‌ حبیبه‌ی‌ شاره‌زووری‌، پیر محه‌مه‌دی‌ شاره‌زووری‌، سروور، ته‌وار، مه‌رزێ، سه‌قا، چه‌رگا، عه‌زازیل، خه‌زاوی‌، ئه‌وڕه‌نگ، پێشه‌نگ، سه‌ییاد، سابق، که‌بیر، سه‌فیر، مۆمن، عابدینی‌ جاف، خه‌لیفه‌ شاشا، پیر نه‌ڕه‌ باڵامۆی‌، پیر بابا غه‌یبی‌ هاواری‌، پیر ئه‌حمه‌دی‌ به‌رساهی‌ ،پیر (نالی‌)ی‌ مۆردینی‌ ...هید 
 کیمیابارانی‌ هه‌ڵه‌بجه‌
جینۆسایدی‌ نه‌ورۆزی‌ ساڵی‌ (16/3/1988) له‌ هه‌ڵه‌بجه‌ که‌ مه‌زه‌نه‌ ده‌کرێت (4000 بۆ 7000) ژن، منداڵ و پیاوی‌ کورد له‌ لایه‌ن ڕژێمی‌ ئه‌وسای‌ عیراقه‌وه‌ به‌ کۆمه‌ڵ کوژران، ئه‌م شاڵاوه‌ بێ به‌زه‌یییانه‌ترین هێرشی‌ کیمیاوی‌ بوو بۆ سه‌ر خه‌ڵکی‌ مه‌ده‌نی‌ له‌ مێژووی‌ تازه‌ی‌ جیهاندا. هه‌ڵه‌بجه‌ ئه‌مرۆ هاوتای‌ هێرۆشیما و ناکازاکییه‌، ئه‌م توێژینه‌وه‌ یه‌ بێ وێنه‌یه‌ به‌و 
 و چۆنییه‌تیی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ تراوما بۆ گۆشه‌یه‌کی‌ (PTSD( مانایه‌ی‌ که‌ باس له‌ دیارده‌ی‌ تری‌ دونیا ده‌کات، توێژینه‌وه‌که‌ کۆمه‌کێکه‌ بۆ ئه‌و گۆڕه‌پانه‌ تازه‌ یه‌ له‌ تراوماتۆلۆژیادا. لێکۆڵینه‌وه‌که‌ شیکردنه‌وه‌یه‌کی‌ چه‌ندایه‌تییه‌ له‌سه‌ر به‌ربڵاوی‌ له‌ هه‌ردوو شاری‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و سلێمانیدا. 110که‌س به‌شداریی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌ پرسیاری کردووه‌، impact of event scale یان کردووه‌ ئه‌م ئامرازه‌ی‌ بۆ ئه‌ندازه‌گیری‌ به‌کارهاتووه‌. 
پرسیاری‌ سه‌ره‌کی‌ ئه‌م توێژینه‌وه‌یه‌ لێکۆڵینه‌وه‌یه‌ له‌ باره‌ی‌ به‌ربڵاویی‌ (پتسد) هه‌ڵه‌بجه‌، به‌ براوردکردن له‌گه‌ڵ شاری‌ سلێمانی‌ که‌ به‌ر شاڵاوی‌ کیمیاباران نه‌که‌وتووه‌ .. 
 هه‌ڵه‌بجه‌ بوون به‌ قه‌زاو به‌ پارێزگا 
له‌ ساڵی‌ (1889)ز له‌ سه‌رده‌می‌ عوسمانیدا کراوه‌ته‌ قه‌زا وه‌ عوسمان پاشای‌ جاف بووه‌ته‌ یه‌که‌م قایمقامی‌ هه‌ڵه‌بجه‌، له‌ شاره‌که‌دا چه‌ندین که‌س فه‌رمانڕه‌واییان کردووه‌ .دیارتریینیان ( خاتوو عادیله‌خانم) که‌ هاوسه‌ری‌ عوسمان پاشای‌ جاف، و دایکی‌ (ئه‌حمه‌د موختار جاف ) و (تاهیربه‌گی‌ جاف) بووه‌ که‌ له‌ دوای‌ مردنی‌ هاوسه‌ره‌که‌ی‌ ده‌سه‌ڵاته‌کانی‌ ئه‌وی‌ وه‌رگرتووه‌ عادیله‌ خانم له‌ ناوچه‌که‌دا ژنێکی‌ ناودار بووه‌ و خزمه‌تی‌ زۆری‌ کردووه‌ له‌ ئاوه‌دانکردنه‌وه‌ و پێشخستنی‌ شاره‌که‌دا، له‌ (5/2/2015) یاسای‌ دامه‌زراندنی‌ پارێزگای‌ هه‌ڵه‌بجه‌ و ئه‌نجومه‌نی‌ پارێزگا که‌ ده‌رچوه‌. له‌ (13/3/2014) له‌لایه‌ن سه‌رۆکی‌ ئه‌نجومه‌نی‌ وه‌زیرانی‌ حکومه‌تی‌ هه‌رێمی‌ کوردستان (نێچیروان بارزانی‌) بڕیاری‌ به‌ پارێزگابوونی‌ هه‌ڵه‌بجه‌ ئیمزاکرا وه‌ بڕیاری‌ ده‌ست به‌کاربوون (1/6/2016)ز پارێزگار و هه‌ردوو جێگره‌که‌ی‌ ده‌ستبه‌کاربوون 
به‌لام تا ئیستا نه‌ توانراوه‌ ئه‌نجومه‌نه‌که‌ پێکبهێرێت. (عه‌بدواڵا نه‌ورۆڵی‌ ) بووه‌ته‌ یه‌که‌م پارێزگاری‌ هه‌ڵه‌بجه‌. 


كه‌ش و هه‌وا

فەیسبووك